« من شما را از اين حكميت نهى مىكردم ، ولى شما با سرسختى مخالفت كرديد و فرمان مرا دور افكنديد تا آنجا كه ناچار به پذيرش شدم و به دلخواه شما تن دردادم .
و قد كنت نهيتكم عن هذه الحكومة فأبيتم عليّ إباء المخالفين المنابذين ، حتّى صرفت رأيي إلى هواكم » .
در واقع شما ، چيزى را بر من خرده مىگيريد كه بنيانگذارش خودتان بوديد و بر من تحميل كرديد و حتّى مرا به قتل تهديد كرديد . حال كه آثار شوم حكميت را ديدهايد ، مىخواهيد گناهتان را به گردن ديگرى بيندازيد ! حضرت ، سپس مىفرمايد : « اينها همه به خاطر آن است كه شما گروهى سبك سر هستيد و كوتاه فكر ، ( و أنتم معاشر أخفّاء الهام « 1 » سفهاء الأحلام ) .
ممكن است اين دو جمله تأكيد بر سفاهت و نادانى جمعيّت نهروانيان باشد و ممكن است كه جملهء نخست - همان گونه كه بعضى از شارحان نهج البلاغه گفتهاند - اشاره به سبك سرى آنها باشد كه با كمترين چيزى ، تغيير فكر و تغيير مسير مىدادند و يك روز ، طرفدار شديد حكميت بودند و روز ديگر ، دشمن سرسخت آن ، و جملهء دوم اشاره به كم فكرى آنان است ، چرا كه توطئههاى دشمن را كه يكى بعد از ديگرى صورت مىگرفت و قرائن آن براى همهء هوشمندان آشكار بود ، نمىديدند و درك نمىكردند و همين سبب شد كه بارها فريب لشكر معاويه و اطرافيان او را بخورند و در مسيرى گام بگذارند كه سبب بدبختى آنها و مصيبت براى جهان اسلام بود .
حضرت در پايان اين سخن بار ديگر بر اين حقيقت تأكيد مىفرمايد كه اين بلاهايى كه دامنگير شما شده است از سوى خود شما است و من هيچگونه دخالتى در آن نداشتم كه به مبارزهء با من برخاستهايد و شمشيرها را بر كشيده ، راهى اين
هامش
( 1 ) « هام » جمع « هامة » به معناى سر انسان يا ساير موجودات ذى روح است و با توجه به اين كه اخفّاء ، جمع خفيف است ، تعبير به « اخفّاء الهام » به معناى « افراد سبكسر و نادان و غافل » است .