سرنوشتش به يقين ناكامى و ذلّت و شكست است .
امام براى اين كه سخنش تأثير بيشترى بر آنان بگذارد ، مطلب را به صورت يك موضوع شخصى بيان نمىكند ، بلكه به شكل يك حكم عام كه در تمام طول بشر حاكم بوده و هست بيان مىدارد .
ديگر اين كه مىفرمايد : به خدا قسم ! من گمان مىكنم كه اگر جنگ سختى درگيرد و حرارت و سوزش مرگ به شما نزديك شود ، از فرزند ابو طالب جدا مىشويد ، مانند جدا شدن سر ( از بدن كه التيامى در آن نيست ) ، ( و ايم « 1 » اللّه إنّي لأظنّ بكم أن لو حمس « 2 » الوغى « 3 » و استحرّ « 4 » الموت ، قد انفرجتم عن ابن أبي طالب انفراج الرّأس .
امام با اين تشبيه گويا به نكات مختلفى اشاره مىكند .
نخست اين كه موقعيت او گر چه مانند موقعيّت سر براى بدن است ، ولى آيا سر - كه مركز هوش و چشم و گوش و زبان است - مىتواند بدون اعضاى ديگر بدن كارى را از پيش ببرد ؟
ديگر اين كه آيا بدن ، اگر از سر جدا شود ، حيات و بقايى خواهد داشت ، و اگر داشته باشد ، بدون چشم و گوش و عقل و هوش كارى را از پيش مىبرد و آيا سرنوشتش جز حركاتى مذبوحانه و سپس براى هميشه از بين رفتن ، چيز ديگرى خواهد بود .
هامش
( 1 ) در باره « أيم اللّه » - كه مفهوم سوگند را مىرساند - در جلد اول صفحهء 483 ، ذيل خطبهء 10 ، هم شرح كافى داده شده است .
( 2 ) « حمس » ، از مادّه « ح م س » به معناى « شدت يافتن » است و حماسه و تحمّس به معناى تشديد و تشدّد مخصوصا در جنگها آمده است و احمس به مرد شجاعى گفته مىشود كه در برابر دشمن ، با شدّت ، ايستادگى مىكند .
( 3 ) « وغى » به معناى « سر و صداى - مخصوصا جنگاوران - در ميدان نبرد » است . و گاه به خود جنگ نيز ، وغى گفته مىشود . و در خطبهء بالا ، به همين معنا است .
( 4 ) « استحرّ » ، از مادّهء « حرر » و در اينجا به معناى « داغ شدن و شدت گرفتن » است و اشاره به اين است كه هنگامى كه بازار شهادت داغ شود و جنگ به اوج خود برسد ، افراد ضعيف و ناتوان ، فرار را بر قرار ترجيح مىدهند .