شرح و تفسير
دشمن بيدار است و شما در خواب !
در اين بخش از خطبه ، امام عليه السّلام در ادامهء توبيخها و سرزنشهاى كوبنده و در عين حال منطقى و مستدل ، لشكر كوفه را سرزنشهاى جديدى مىكند و مىافزايد : شما به شتران بىساربان مىمانيد كه هرگاه از يك طرف گرد آورى شوند ، از سوى ديگر پراكنده مىگردند .
( ما أنتم إلّا كإبل ضلّ رعاتها فكلّما جمعت من جانب انتشرت من آخر ) .
اشاره به اين كه ، شما ارادهاى سست و افكارى متشتّت و پراكنده داريد و مصالح خود را تشخيص نمىدهيد و اتحاد نظر در آن نداريد و با نظم و قدرت براى دفع دشمن به پا نمىخيزيد .
تشبيه به شتران ، اشاره به كوتاهى فكر آنها و تعبير به « ضلّ رعاتها » اشاره به عدم اطاعت آنها از پيشوا و امامشان است .
بديهى است كه چنين گروهى ، هرگز ، نمىتوانند ارتش نيرومندى را در برابر دشمن تشكيل دهند .
به همين دليل حضرت در ادامهء سخن مىفرمايد : « به خدا سوگند ! شما وسيلهء بدى براى افروختن آتش جنگ ( بر ضد دشمنان ) هستيد » ، ( لبئس لعمر « 1 » اللّه ! سعر « 2 » نار الحرب أنتم ) .
جنگ مسلّما پديدهاى بسيار شوم و نامطلوب است و اثر آن ، ويرانى شهرها و نابودى گروهى از انسانها و ناقص العضو شدن گروهى ديگر و فقر و بدبختى و عقب ماندگى است ، ولى همين پديدهء شوم ، گاه به صورت داروى حيات بخش
هامش
( 1 ) « لعمر اللّه » ، مفهوم اين كلمه ، در اصل سوگند خوردن به عمر و مدّت زندگانى است ، ولى از آنجا كه عمر و مدت زندگى در بارهء خداوند معنا ندارد ، در اينجا به معناى « سوگند به ذات خدا » است . شرح بيشترى در باره اين سوگند ، در آغاز خطبهء 24 ، در همين جلد بيان شده است .
( 2 ) « سعر » جمع « ساعر » از مادّهء « سعر » به معناى « بر افروختن آتش » است . و « سعر » در اينجا به معناى « شعلههاى بر افروزندهء آتش » است .