اگر اين جمله را به اين سخن اضافه كنيم كه جهل و نادانى و دورى از علم و دانش و پايين بودن سطح فكر و فرهنگ و آلوده بودن به انواع خرافات ، عوامل مهمّ ديگرى براى تعصّب و لجاجت و نفوذ ناپذيرى است ، تصديق خواهيم كرد كه هدايت چنين مردمى چه معجزهء بزرگى بوده است ! قرآن مجيد پر است از آياتى كه حكايت از لجاجت شديد آنها مىكند تا آنجا كه در ذيل آيات شريفه
« سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ »
، « 1 » تقاضا كنندهاى تقاضاى عذابى كرد كه واقع شد . . . و آيهء ،
« وَ إِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً »
« 2 » ، ( به خاطر بياور ) زمانى را كه گفتند : « پروردگارا ! اگر اين ، حق است و از طرف تو است ، بارانى از سنگ از آسمان بر ما فرود آر يا عذابى دردناك براى ما بفرست . » شأن نزولهايى نقل شده كه حكايت از عمق تعصّب آنان مىكند ، به اندازهاى كه حتّى حاضر بودند در مسير لجاجت خويش ، جان خود را نيز از دست بدهند .
براستى نفوذ در ميان چنين جمعيّتى و هدايت و تربيت آنها ، از معجزات بزرگ است ! اين همان چيزى است كه در خطبهء بالا به آن اشاره شده است ، هر چند با نهايت تأسف بعد از رحلت پيامبر اسلام در فاصلهء نه چندان زيادى ، بازماندگان اقوام جاهليت در پستهاى كليدى حكومت اسلامى جاى گرفتند و بسيارى از زحمات گرامى پيامبر اسلام را بر باد دادند و على عليه السّلام مطابق آنچه در خطبهء بالا آمده ، تلاش فراوانى براى باز گرداندن مردم به مسير اصلى عصر پيامبر انجام داد .
3 - حديث خاصف النّعل
در آغاز اين خطبه تعبير « يخصف نعله » - آن حضرت ، كفش خود را وصله مىزد - ما را به ياد حديث « خاصف النّعل » در عصر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مىاندازد كه از فضايل معروف امير مؤمنان على عليه السّلام است . در سنن ترمذى آمده است كه روزى ،
هامش
( 1 ) سورهء معارج ، آيهء 1 .
( 2 ) سورهء انفال ، آيهء 32 .