لشكر بودم و آنها را به پيشروى وا مىداشتم تا گروه طرفداران باطل ، به طور كامل عقب نشينى كردند ( و حق ظاهر و پيروز گشت ) ، ( أما و اللّه إن كنت لفي ساقتها « 1 » حتّى تولّت بحذافيرها ) « 2 » .
در مواردى كه لشكريان تازه كارند و يا دشمن نيرومند و قوى است و احتمال عقب نشينى در آنان مىرود ، فرمانده لشكر ، بعضى از معاونان شجاع و آگاه خود را در دنبال لشكر قرار مىدهد كه آنها را تشويق به پيشروى و حركت به سوى جلو كنند و از عقب نشينى احتمالى آنها جلوگيرى كنند ، در واقع لشكرهاى مهم مانند يك ناقهء سوارى است كه در گذرگاههاى سخت ، بايد يك نفر زمام آنها را در دست بگيرد و ديگرى از پشت سر به جلو براند تا از آن گذرگاه مشكل به سلامت بگذرد . گويا سخن امام در اينجا ، اشاره به همين نكته باشد كه پيامبر اين وظيفه را بر عهدهء من گذارده بود كه لشكر تازه كار اسلام را در برابر انبوه مشكلات و خطراتى كه در پيش دارند به جلو برانم . يا اين كه اشاره به اين است كه من و پيامبر ، هر دو در پشت سر اين لشكر قرار داشتيم و آنها را به پيش مىرانديم ( به قرينهء جملهء « فساق النّاس » ) در هر حال همهء اينها اشاره دارد به عصر قيام پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و نقش بسيار مهمى كه على عليه السّلام در پيروزى لشكر اسلام بر كفر داشت .
و حضرت براى اين كه اثبات كند كه وظيفهء خود را به خوبى انجام داد ، مىفرمايد : « من در انجام اين وظيفه هرگز ناتوان نشدم و ترس به خود راه ندادم . ( ما عجزت و لا جبنت ) . » بديهى است كه عقب نشينى يا به خاطر عجز و ناتوانى است و يا ترس و
هامش
( 1 ) « ساقه » از مادّه « سوق » جمع « سائق » به معناى « راننده و پيش برنده » است . در اصل ، « سوقه » بوده ، سپس بر اساس قواعد اعلال ساق شده است .
( 2 ) « حذافير » جمع « حذفور » ( بر وزن مزدور ) به معناى « جانب و شريف و جمع زياد » است و در اينجا ، حذافير ، به معناى تمام جوانب مطلب آمده است . ضمنا توجه داشته باشيد كه ضمير در « ساقتها » ظاهرا به جماعت مردم عصر جاهليت بر مىگردد كه اسلام را برگزيدند و ضمير در « تولّت » و « حذافيرها » ممكن است به دشمنان اسلام باز گردد كه با پيروزى اسلام همگى پشت كردند و عقب نشستند . و نيز ممكن است به مردم عصر جاهليت برگردد كه به اسلام روى آوردند و نسبت به آنچه در گذشته داشتند رويگردان شدند .