اين احتمال را نيز دادهاند كه منظور عرب ، در اينجا اكثريت آنها است كه مشرك و بت پرست بودند .
پاسخ سومى كه به اين سؤال مىتوان داد اين است كه يهود جزو ساكنان بومى جزيرة العرب نبودند ، بلكه طبق آنچه در تواريخ معروف آمده است ، هنگامى كه بشارتهاى ظهور پيامبر اسلام را در كتب خود خواندند و احساس كردند وقت ظهور نزديك شده ، به آنجا آمدند كه شاهد ظهور آن بزرگوار باشند ، هر چند بعدا از ترس اين كه منافعشان به خطر افتد ، راه نفاق و عداوت را پوييدند . مسيحيان نيز ، احتمالا مهاجران و در عين حال ، بسيار در اقليت بودند .
به هر حال ، امام عليه السّلام در اين سخن به دور ماندن اقوام جاهلى از سرچشمهء وحى و نبوت اشاره مىكند و همين يك نكته نشان مىدهد كه تا چه حدّ آنها در گرداب شرك غوطهور بودند و در شعلههاى آتش فساد مىسوختند .
حضرت سپس روشن مىسازد كه آنها در پرتو انوار وحى و نبوت و طلوع آفتاب عالمتاب اسلام ، به كجا رسيدهاند . مىفرمايد : « او مردم را تا سر منزل سعادتشان سوق داد و به محيط رستگارى و نجات رسانيد » ، ( فساق النّاس حتّى بوّأهم محلّتهم و بلّغهم منجاتهم ) « 1 » .
نه تنها آنها را از شرك و كفر و انحرافات عقيدتى رهايى بخشيد و فساد اخلاق و ظلم و بىعدالتى را از ميان آنان برچيد ، بلكه قوّت و قدرت و حكومت و تمدن درخشانى را براى آنها نيز فراهم ساخت ، و لذا حضرت در ادامهء سخن مىافزايد :
« نيزههاى آنها صاف و ( در مسير صحيح ) پابرجا و جاى پاى آنها محكم شد ، ( فاستقامت قناتهم « 2 » و اطمأنّت صفاتهم « 3 » ) .
هامش
( 1 ) « بوّأ » از مادّهء « بوء » در اصل به معناى صاف بودن مكان است ، در مقابل « نبوه » كه به معناى بلندى و ناهموارى است . در جملهء مورد بحث ، اين كلمه به معناى « صاف و منظم كردن محل استقرار » است .
( 2 ) « قنات » از مادّهء « قنو » در اصل به معناى « شاخهء درخت » است و نيزه را به خاطر شباهتش به شاخهء درختان ، « قنات » مىگويند و نيز به كاريزهايى كه براى استفاده از آب حفر مىكنند ، به خاطر مسير صاف و مستقيمشان ، قنات مىگويند .
( 3 ) « صفات » ، سنگ صاف و بزرگ و محكم و گسترده است .