بدون فراهم ساختن اسباب آن ) در هر قوم و ملّتى كه فراهم شود ، سبب بدبختى و بيچارگى و شكست آنها خواهد شد .
نكته عوامل اصلى ناكاميها
بىشك ، سپاهيان على عليه السّلام با آن رهبرى لايق و قابل قبول مردمى و سابقهء در جهاد ، امكان پيروزى بر دشمن را از هر نظر دارا بودند ، ولى متأسفانه ضعفهايى داشتند كه تمام عوامل پيروزى را از اثر انداخت و بىشك ، اين ضعفها در هر قوم و ملّتى كه پيدا شود ، سرنوشتى بهتر از سپاه كوفه نخواهد داشت .
در جملههاى اخير اين خطبه و پارهاى از جملههايى كه در فرازهاى قبل گذشت ، اين ضعفها به خوبى تبيين شده كه نخستين آن ، رها كردن عمل و چسبيدن به سخن است . امروز در جاى گرم و خوش بنشينند و سخن از جنگ و جهاد گويند ، بى آن كه به آن معتقد باشند و يا تصميمى بر انجام آن بگيرند . در پشت جبهه حرفهاى داغ آتشين بزنند ، ولى هرگز به خطوط مقدم نزديك نشوند . اصولا افراد پر ادعا و پر حرف در عمل ، افرادى ضعيف و ناتوانند ، گويى تمام قدرت و استعداد خود را در زبانشان جمع كردهاند ! جملهء « أ قولا به غير علم ؟ » ، همين معنا را مىرساند ، خواه علم را به معناى « آگاهى » بدانيم يا به معناى « اعتقاد » يا به معناى « عمل » ، چرا كه هر سه تفسير ، به يك نتيجه باز مىگردد ، زيرا آگاهى و اعتقاد نسبت به چيزى ، دعوت به عمل مىكند و ضعف عمل ، معمولا به خاطر عدم درك عميق و نداشتن اعتقاد است ، همان گونه كه در سخن ديگرى از مولا على عليه السّلام آمده است كه فرمود : « العلم مقرون بالعمل ، فمن علم عمل . « 1 » علم ، با عمل همراه است ، كسى كه آگاهى ( و اعتقاد ) نسبت به
هامش
( 1 ) نهج البلاغه ، كلمات قصار ، شمارهء 366 .