نكتهها
1 - دورنمايى از عصر جاهليّت
بحث در بارهء دوران جاهليت و مسايل مختلف مربوط به آن ، از مباحثى است كه براى شناخت اسلام و عظمت پيامبر ، بسيار لازم است . دانشمندان و مورّخان اسلام ، سعى كردند كه تمام مسائل مربوط به آن دوران را جمع آورى كنند . ما ، در شرح خطبهء دوم نيز اشاراتى به اين مسأله داشتيم ، ولى از آنجا كه امام عليه السّلام در فراز نخست خطبهء مورد بحث ، اشارات پر معنايى به آن موضوع كرده است ، لازم است نكات تازهاى را در زمينهء محورهاى چهارگانهاى كه امام عليه السّلام در اين فراز مورد توجه قرار داده است ، يادآور شويم :
( الف ) : در مورد اعتقادات خرافى آنها ، سخن بسيار است . بت پرستى ، بر تمام جامعهء آنها حاكم بود ، اعم از بتهايى كه همهء قبايل به آن احترام مىگذاشتند و در خانهء كعبه نصب شده بود و بتهاى قبيلگى و بتهاى خانوادگى ، بتهايى كه به اشكال مختلف ساخته بودند و بتهايى كه بدون شكل بودند و مثلا قطعه سنگى ، آن را تشكيل مىداد .
فرشتگان را ، دختران خدا مىپنداشتند ، در حالى كه خودشان از دختر شديدا متنفّر بودند .
قيامت را انكار مىكردند و بسيارى از آنها ، براى انجام هر كار مهمّى ، با بتها ، مشورت مىكردند .
طريق مشورت آنها با بتها ، اين بود كه چوبههاى تيرى را كه روى آنها « افعل » و « لا تفعل » نوشته بودند ، زبان بت مىانگاشتند و آنها را در كيسهاى ريخته ، به هم مىزدند و يكى را بيرون مىآوردند و آن را ، به عنوان فرمان بت ، واجب العمل مىپنداشتند .
اعتقادات آنها به خرافاتى مانند ، غولهاى بيابانى و پرندههاى شوم و مبارك و امور ديگرى از اين قبيل ، سايهء شومى بر افكار آنها افكنده بود .
( ب ) : در محور دوم ، يعنى وضع دردناك اقتصادى آنها ، همين بس كه نه تنها