هامش
ساخته مىشود - زنبور عسل معمولا از ماده قندى مخصوصى كه بُن و بيخ گلها است استفاه مىكند ، ولى زنبورشناسان مىگويند : احياناً از تخمدان گلها و دمبرگها و ميوهها نيز استفاده مىكنند و لذا قرآن مىفرمايد : ( مِنْ كل الثَّمراتِ ) يعنى از همه ميوهها .
جمله عجيبى كه از موريس مترلينگ دانشمند زيستشناس نقل شده ، اهميت اين تعبير قرآن را آشكار مىكند او مىگويد : « همين امروز اگر زنبور عسل ( اعم از وحشى و اهلى ) از بين برود يكصد هزار نوع از گياهان و گلها و ميوههاى ما از بين خواهد رفت ، و از كجا كه اصولا تمدّن ما از بين نرود » ( اولين دانشگاه ، جلد 5 ، صفحه 55 ) مراد او اين است كه زنبورهاى عسل در جابهجا كردن گردههاى نر و بارور كردن گياهان ماده و به دنبال آن پرورش ميوهها بسيار سهم عظيمى دارند ، كه بعضى از دانشمندان اين عمل آنها را از عسل سازى آنها مهمتر مىدانند .
2 - راههاى مطمئن و رام : قرآن مىفرمايد خداوند به زنبور عسل وحى و الهام كرد كه ( فاسلكى سبل ربّك ) : « در جادههاى پروردگارت كه رام و تسليم تو است گام بردار » زنبورشناسان با مطالعاتى دريافتهاند كه صبحگاهان زنبورهائى كه مأمور شناسائى گلها هستند ، از كندو خارج شده و مناطق پرگل را كشف كرده ، و به كندو باز مىگردند و حتى سمت و جهت و فاصله محل را دقيقاً به ديگران اطلاع مىدهند ، زنبورها براى گمراه نشدن ، مناطق را با پراكنده بوهاى مختلف نشانهگذارى مىكنند ، به طورى كه امكان سرگردانى نيست و احتمالا آيه اشاره به اين مطلب دارد .
3 - عسل در كجا ساخته مىشود : شايد هنوز بسيارى فكر كنند زنبور عسل ، شيره گلها را مكيده و در دهان خود جمع و در كندو ذخيره مىكند در حالى كه چنين نيست ، بلكه شيره گل را به بعضى از حفرههاى درون خود كه زنبورشناسان چينهدان گويند مىفرستند ، و در آنجا كه حكم يك كارخانه كوچك مواد شيميائى را دارد ، تغيير و تحوّلهاى مختلفى پيدا كرده و شهد گلها به عسل تبديل گرديده و مجدداً زنبور آن عسل را از بدن خود خارج مىكند ، عجيب اين كه سوره نحل از سورههاى مكّى است و در منطقه مكّه نه گل و گياهى وجود دارد ، و نه زنبورهاى عسل ولى قرآن با اين ظرافت از آنها سخن مىگويد : ( يخرجُ مِنْ بُطونها شرابٌ مختلفٌ الوانهُ ) .
4 - رنگهاى مختلف عسل - رنگ عسل برحسب آنكه زنبور بر چه گل و ثمرهاى نشسته ، متفاوت است ، به همين جهت در پارهاى از موارد قهوهاى تيره ، گاهى نقرهاى سفيد ، گاه بىرنگ ، گاه زردرنگ ، گاه شفاف زمانى تيره ، گاه زرد طلائى ، گاه خرمائى و حتى گاهى مايل به سياهى است ، اين تنوع رنگها علاوه بر گويائى تنوع سرچشمه عسلها ،