و بلند شدن در نيمههاى شب بسيار دشوار است ، ولى ممارست بر اين امر ، به تدريج اين مشكل را آسان خواهد كرد ، اين قاعده كلى را مىتوان در هر امرى يافت ، حتى در كسب و كار ، فردى كه كارى را تازه شروع كرده است بايد تا رونق گرفتن كسب و كارش بيشتر استقامت و پايدارى كند ، و از عدم پيشرفت كارش در روزهاى اول نااميد و مأيوس نشود . با اين توضيحاتى كه داده شد كلام امام على ( عليه السلام ) روشن مىشود كه : « افضل الصبر التصبّر » : « با فضيلتترين صبرها تصبّر است ( و صبرى است كه همراه با كُلفت و مشقت و زحمت باشد » . « 1 »
هامش
( 1 ) . غرر الحكم ، ميزان الحكمة ، جلد 5 ، صفحه 273 قابل ذكر است كه بعضى مثل غزالى از اهل تسنن و عده ديگرى از علماى شيعه قائل شدهاند كه صبر در مصيبت بالاتر از صبر در معصيت و صبر در معصيت بالاتر از صبر در عبادت است و دو دليل آوردهاند : 1 - روايتى كه ابنعباس از رسول گرامى سلام صلّى الله عليه و آله نقل كرده كه : « الصبر فى القرآن على ثلاثة اوجه ، صبر على اداء فرائض الله تعالى - فله ثلاثمائة درجه و صبر عن محارم الله - تعالى - و له ستمائة درجة ، و صبر على المصيبة عند الصدمة الاولى » . 2 - هر مؤمنى قدرت بر صبر از محرمات را دارد ولى قدرت بر صبر بر بلايا را فقط دارندگان سرمايه صديقين دارند . زيرا اين گونه صبر براى نفس بسيار دشوار و سخت است ، ولى در جواب چنان كه مرحوم نراقى در جامع السعادات ( ج 2 ، صفحه 298 ) گويد بايد گفت : جمع بين روايات اقتضاء مىكند كه صبر از هر يك از سه قسم باشد اگر اشد و اشق باشد ثوابش اكثر است ، از آن صبرى كه اسهل و ايسر است ، زيرا « افضل الاعمال احمزها » ( با فضيلتترين اعمال مشكلترين و پرمشقتترين آنها است ) بنابراين نمىتوان به طور مطلق گفت كدام يك از صبرهاى سهگانه برتر از ديگرى است زيرا اگر گفتيم صبر بر معصيت برتر از صبر در مصيبت است ، بعيد است كسى بگويد صبر كردن و دروغ نگفتن در موضعى يا صبر كردن و لباس حرير نپوشيدن در لحظهاى ، بالاتر از صبر بر مرگ و از دست دادن بسيارى از عزيزترين نزديكان مثل فرزندان است ، و اگر گفتيم صبر بر مصيبت اولى از صبر در معصيت است بعيد است كسى بگويد صبر در از دست دادن مقدار كمى پول بالاتر از صبر بر بزرگترين معاصى و اجتناب از آن است .
پس وجه اينكه در متن صبر بر معصيت بر طبق روايت مقدم بر صبر بر اطاعت و مصيبت شد ، روشن مىشود كه صبر بر معصيت نوعاً مورد سنجش قرار داده شده نه شخصاً يعنى بطور كلى موارد صبر در معصيت مشكلتر از موارد صبر در مصيبت است ، زيرا معمولا مصائب مقطعى و پس از چندى به ورطه نسيان و فراموشى سپرده مىشود ، به خلاف معاصى زيرا صبر بر ترك آنها بطور دائمى و هميشگى بسيار مشكل است ، به اضافه اينكه انس به بعضى از آنها دست به دست كشش نفس داده و مسلماً صبر در مقابل آنها مشكلتر است و شاهد بر سخن ما حديث مولى على ( عليه السلام ) است كه : « الصبر صبران : صبر عند المصيبة حسن جميل و احسن من ذلك ، الصبر عند ما حرّم الله عليك » ( صبر بر دوگونه است : 1 - صبر در نزد مصيبت كه زيبا و پسنديده است و بهتر از آن ، صبر در نزد چيزى است كه خدا بر تو حرام كرده است ) .