« والَّذين لا يَشْهدونَ الزُّورَ وَاذا مَرُّوا باللّغْوِ مَرُّوا كِراماً » « 1 » : « بندگان برگزيده حق كسانى هستند كه در مجالس لهو و لعب و مكانهايى كه سخنان باطل گفته و يا كارهاى ناشايسته و زشت انجام مىشود ، حاضر نمىشوند و هرگاه به بيهوده و ناپسندى برسند از آن دورى مىگزينند » .
در اين مرحله از خطبه به اصلاح چشم و گوش مىرسيم و براى بهتر روشن شدن اين دو فراز جا دارد چند نكته را متذكر شويم :
1 . « غَضُّوا » از ماده غضّ « 2 » ، به معنى فرو گرفتن و كم كردن است نه چشم بر هم گذاردن و چشم فرو بستن چنانكه بعضى تصور كردهاند « 3 » و عرب چشم فروبستن و روى هم گذاردن پلكها را غمض گويد ( غَمْضِ عين و اغماض يعنى چشم پوشيدن ) و در قرآن هم مىفرمايد : « قُلْ لِلْمُوْمِنينَ يَغُضّوُا ابصارهم » : « بگو به
هامش
( 1 ) . سوره فرقان ، آيه 72 .
( 2 ) . صاحب مفردات در ماده غضّ صفحه 361 مىفرمايد : غَضَّ : « الغضٌ النقصانُ من الطرف والصوت و ما فى الاناء . . . يقال غَضَّ وَ أَغَضَّ قال : قُلْ للمومنين يَغُضُوا من ابصارهم - سوره نور ، آيه 30 - ( قُل للمؤمنان يغضفن مِنْ ابْصارِهنّ ) - آيه 31 سوره نور - ( و اغضُضْ مِنْ صَوتِك ) - سوره لقمان آيه 19 - ترجمه غضّ نقصان و كم كردن از نگاه و صدا و آنچه در ظروف است ، گفته مىشود غَضَّ ( ثلاثى مجرد ) واغَضّ ( ثلاثى مزيد از باب افعال ) يعنى هر دو به يك معنا و هر دو متعدى است خداوند فرموده : بگو براى مردان مومن كه كم كنند از گناههاى خود و در برابر نامحرم چشم را به زير افكنند ، بگو به زنهاى مومن كه از نگاههايشان بكاهند . در ماده غمض صفحه 365 هم مىفرمايد :
غمض : الْغَمْضُ النومُ العارض . . . وَ غَمَضَ عينَه واغْمَضَها وَضَعَ جَفنَيه على الاخرى . . . » : « غمض خوابى است كه عارض و مستولى مىشود . . . و غَمَضَ عَينَه و اغْمَضَها يعنى گذارد يكى از دو پلكش را بر ديگرى ، پس معلوم شد كه معنى غَضّ با غَمْضْ تفاوت دارد ، اولى نقصان و كم كردن است و دوّمى چشم را برهم گذاردن .
( 3 ) . شايد نظر استاد به ابن ابى الحديد باشد ، زيرا در تفسير اين فراز گفته : « غَضُّوا ابصارَهُم اى خَفَصُوها و غَمضُوها » : « يعنى چشمان خود را پائين آمده و غَمضِ عين مىكنند » ، حر اينجا « غمضوها » را عطف تفسيرى « خمضوها » گرفته است .