اين احتمال نيز در تفسير آيه وجود دارد كه :
منظور از « فتنه و افتنان » همان دلباختگى به چيزى است ، يعنى نتيجهء دلباختگى آنها به شرك و بتپرستى كه پردهاى بر روى انديشه و خِرَد آنها افكنده ، اين شده است : در قيامت كه پردهها كنار مىرود ، متوجّه خطاى بزرگ خود بشوند ، و از اعمال خود بيزارى جويند و به كلى انكار كنند .
و اصل « فتنه » در لغت چنان كه « راغب » در « مفردات » مىگويد : آن است كه طلا را در آتش بيفكنند و زير فشار حرارت قرار دهند ، تا باطن آن آشكار گردد و معلوم شود خالص است يا ناخالص ؟
« فِتْنَه » در قرآن مجيد مكرّر به معناى آزمايش و امتحان آمده است . و در تفسير آيهء 193 سورهء « بقره » گفتهايم ، مفهوم وسيعى دارد كه هر گونه اعمال فشار را شامل مىشود ، لذا گاهى در قرآن كلمهء فتنه به شرك و بتپرستى كه انواع محدوديتها و فشارها را براى جامعه در بر دارد گفته شده .
همچنين به فشارهايى كه از ناحيهء دشمنان براى جلوگيرى از گسترش دعوت اسلام و به منظور خفه كردن نداى حقطلبان و حتى باز گرداندن مؤمنان به سوى كفر به عمل مىآيد « فتنه » اطلاق شده است
منظور از « فتنه » در جملهء « أَنْ يَفْتِنَهُمْ » ( آيهء 83 يونس ) منحرف ساختن از دين و آئين « موسى » بر اثر تهديد و ارعاب و شكنجه بوده و يا به معناى هر گونه توليد ناراحتى و درد سر ، اعم از دينى و غير دينى . و منظور از آن در سورهء « احزاب » همان شرك و كفر است ( همان گونه كه در آيات ديگر قرآن از قبيل آيهء 193 سورهء « بقره » آمده است ) . ولى بعضى از مفسران ، احتمال دادهاند كه : مراد از « فتنه » در اينجا جنگ بر ضد مسلمانان است كه اگر به اين گروه منافق ، پيشنهاد شود ، به زودى اجابت كرده و با فتنهجويان همكارى مىكنند ! اما اين تفسير ، با ظاهر جملهء « وَ لَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها » ( اگر از اطراف ، بر مدينه هجوم آورند . . . ) سازگار نيست .
« فتنه » ممكن است به معناى « رنج و عذاب » باشد ، و ممكن است به معناى « آزمايش » ، همان گونه كه در غالب موارد در قرآن به اين معنا آمده است ، اشاره به اين كه : آنها هنگامى كه نام « زقّوم » را شنيدند به سخريه و استهزاء پرداختند ، و از اين رو وسيلهاى براى آزمايش اين ستمگران شد .
با توجّه به اين كه « فِتْنِه » در اصل ، به معناى قرار دادن طلا در كوره است ، تا طلاى خوب و خالص ، از ناخالص شناخته شود ، به معناى هر گونه آزمايش و امتحان استعمال مىشود ، و به معناى « دخول انسان در آتش » نيز آمده است ، و گاه ، به معناى بلا و عذاب و ناراحتى ، چنان كه آيهء 14 سورهء « ذاريات » نيز اشاره به همين معناست . « 1 »
هامش
( 1 ) . انعام ، آيات 23 ، 53 ( ج 5 ، صفحات 235 ، 236 ، 320 ) ؛ اعراف ، آيهء 155 ( ج 6 ، ص 462 ) ؛ انفال ، آيهء 39 ( ج 7 ، ص 207 ) ؛ يونس ، آيهء 85 ( ج 8 ، ص 448 ) ؛ احزاب ، آيهء 14 ( ج 17 ، ص 249 ) ؛ صافات ، آيهء 63 ( ج 19 ، ص 84 ) ؛ ذاريات ، آيهء 14 ( ج 22 ، 328 ) ؛ قمر ، آيهء 27 ( ج 23 ، ص 64 )