معناى كوشش و خستگى نيز آمده است ، يعنى آن قدر كار كنيد تا خسته شويد .
و « دائب » به موجودى گفته مىشود كه به سير خود ادامه مىدهد ، سپس به هر عادت مستمرى اطلاق شده ، و در سورهء « مؤمن » منظور از دأب قوم نوح . . . عادت مستمرى است كه آنها داشتند و آن استمرار بر شرك و طغيان و ظلم و كفران بود . « 1 »
[ دُبُر : ]
« وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ »
« دُبُر » به معناى پشت در مقابل « قُبُل » به معناى پيش رو است ، و ذكر اين كلمه در اينجا براى بيان پشت كردن به ميدان جنگ ، به طور كامل است . « 2 »
[ دَحا : ]
« بَعْدَ ذلِكَ دَحَاهَآ »
« دَحا » از مادّهء « دَحْو » ( بر وزن محو ) به معناى گستردن است ، بعضى نيز آن را به معناى تكان دادن چيزى از محل اصليش تفسير كردهاند ، و چون اين دو معنا لازم و ملزوم يكديگرند به يك ريشه باز مىگردد . « 3 »
[ دُحُوراً : ]
« دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذابٌ »
« دُحُوراً » از مادّهء « دحر » ( بر وزن دهر ) ، به معناى راندن و دور ساختن است . « 4 »
[ دخان : ]
« السَّمآءُ بِدُخانٍ مُّبِينٍ »
در اين كه منظور از « دخان » ( دود ) چيست ؟
در ميان مفسران گفتگو است ، دو نظريهء عمده وجود دارد :
1 - اشاره به مجازاتى است كه كفار « قريش » ، در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله به آن مبتلا شدند .
2 - منظور از « دخان مبين » ، همان دود غليظى است كه در پايان جهان و در آستانهء قيامت ، صفحهء آسمان را مىپوشاند ، و نشانهء فرا رسيدن لحظات آخر دنيا ، و سرآغاز عذاب اليم الهى براى ظالمان و مفسدان است . « 5 »
[ دَخَل : ]
« أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ »
« دَخَل » ( بر وزن دغل ) به معناى فساد و دشمنى نهانى و تقلب است ، و از همان مادّهء « داخل » به معناى درون گرفته شده است .
توجّه به اين نكته نيز لازم است كه طبق آنچه در بالا تفسير كرديم ، جملهء « تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُم » يك جملهء « حاليه » است ، ولى بعضى از مفسران آن را جملهء « استفهاميه » دانستهاند ؛ تفسير اول با ظاهر آيه سازگارتر است . « 6 »
هامش
( 1 ) . آل عمران ، آيهء 11 ( ج 2 ، ص 521 ) ؛ يوسف ، آيهء 47 ( ج 9 ، ص 502 ) ؛ مؤمن ، آيهء 31 ( ج 20 ، ص 108 )
( 2 ) . قمر ، آيهء 45 ( ج 23 ، ص 82 )
( 3 ) . نازعات ، آيهء 30 ( ج 26 ، ص 110 )
( 4 ) . صافات ، آيهء 9 ( ج 19 ، ص 30 )
( 5 ) . دخان ، آيهء 10 ( ج 21 ، ص 173 )
( 6 ) . نحل ، آيهء 94 ( ج 11 ، ص 412 )