همين نظر است كه او آهسته ميان دو نفر رفت و آمد مىكند تا آنها را نسبت به هم بدبين سازد ، و گاهى به خصوصِ اسب و يا هر حيوان سوارى اطلاق مىگردد ؛ بنابراين آيهء مورد بحث ( آيهء 6 سورهء هود ) ، تمام موجودات زنده و همهء جنبندگان را شامل است . « 1 »
[ داخر : ]
« وَ هُمْ داخِرُونَ »
« داخر » از مادّهء « دخر » ( بر وزن فخر ) و « دخور » هر دو به معناى ذلت و حقارت و تواضع و كوچكى است ، آيهء فوق در حقيقت جملهء مقدرى دارد كه جواب اصلى همان بوده و بقيه چيزى اضافه بر آن است تا سخن قاطعيت بيشترى پيدا كند ، و تقدير چنين بوده : « نَعَمْ انَّكُمْ مَبْعُوثُونَ حالِكَوْنِكُمْ داخِرِينَ » . « 2 »
[ دان : ]
« وَ جَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَانٍ »
« دان » در اصل « دانى » و به معناى نزديك است . « 3 »
[ دانِيَة : ]
« مِن طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ »
« دانِيَة » بهمعناى نزديك است ، و ممكن است اشاره به نزديكى رشتههاى خوشهء خرما به يكديگر بوده باشد ، يا به متمايل شدن آنها به طرف پايين به خاطر سنگينبار شدن . « 4 »
[ دَأْب : ]
« كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ »
« دَأْب » در اصل ، به معناى ادامهء سير و حركت است و به معناى « هر كار و عادت مستمر » نيز مىآيد . در سورهء « آل عمران » ، حال كافران معاصر پيامبر صلى الله عليه و آله به عادت مستمر و سيرهء نادرست آل فرعون و اقوام پيش از آنها تشبيه شده است كه آيات خدا را تكذيب كردند ، و خداوند آنها را به گناهانشان گرفت و در همين جهان به مجازات سختى گرفتار شدند .
و در سورهء « يوسف » معناى اين كلمه اين مىشود كه شما طبق عادت مستمر خود كه به امر كشاورزى در سرزمين مصر اهميت مىدهيد ، اين كار را طبق معمول ادامه دهيد ، ولى در مصرف محصول آن ، صرفهجوئى كنيد .
اين احتمال نيز داده شده كه منظور اين بوده كه با جديت و كوشش هر چه بيشتر زراعت را دنبال كنيد ؛ زيرا دأب و دئوب به
هامش
( 1 ) . انعام ، آيهء 38 ( ج 5 ، ص 278 ) ؛ هود ، آيهء 6 ( ج 9 ، ص 32 ) ؛ نحل ، آيهء 49 ( ج 11 ، ص 284 ) ؛ نمل ، آيهء 82 ( ج 15 ، ص 582 ) ؛ فاطر ، آيهء 45 ( ج 18 ، صفحهء 322 ) ؛ شورى ، آيهء 29 ( ج 20 ، ص 462 )
( 2 ) . نحل ، آيهء 48 ( ج 11 ، ص 280 ) ؛ صافات ، آيهء 18 ( ج 19 ، ص 42 ) ؛ مؤمن ، آيهء 60 ( ج 20 ، 164 )
( 3 ) . رحمن ، آيهء 54 ( ج 23 ، ص 178 )
( 4 ) . انعام ، آيهء 99 ( ج 5 ، ص 460 )