« شيخ طوسى » در « تبيان » و « طبرسى » در « مجمع البيان » و بعضى ديگر برگزيدهاند ) .
اما جمعى از مفسران معتقدند كه تمام ضميرهاى آيه به خداوند باز مىگردد ، و منظور از « توقير » در اينجا ، يارى دين خدا ، و بزرگداشت او و آئين او است ، دليل آنها در انتخاب اين تفسير ، هماهنگ شدن تمام ضميرهاى موجود در آيه است . ولى تفسير اول مناسبتر به نظر مىرسد . « 1 »
[ توكّل : ]
« تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُّسْلِمِينَ »
« توكّل » در اصل از مادّهء « وكالت » به معناى انتخاب وكيل است و اين را مىدانيم كه يك وكيل خوب كسى است كه حداقل داراى چهار صفت باشد : آگاهى كافى ، امانت ، قدرت و دلسوزى . حقيقت « توكّل » ، واگذارى كار به ديگرى و انتخاب او به وكالت است .
مفهوم « توكّل » ، اين نيست كه انسان دست از تلاش و كوشش بردارد ، و به گوشهء انزوا بخزد و بگويد كه تكيهگاه من خدا است ، بلكه مفهوم آن اين است كه هر گاه نهايت تلاش و كوشش خود را به كار زد ، و نتوانست مشكل را حل كند ، و موانع را از سر راه خود كنار زند ، وحشتى به خود راه ندهد ، و با اتكاء به لطف پروردگار و استمداد از ذات پاك و قدرت بىپايان او ، ايستادگى به خرج دهد ، و به جهاد پىگير خود همچنان ادامه دهد . حتى در جايى كه توانايى دارد نيز خود را بىنياز از لطف خدا نداند ؛ چرا كه هر قدرتى هست ، بالاخره از ناحيهء او است .
اين است مفهوم « توكّل » ، كه از ايمان و اسلام نمىتواند جدا باشد ؛ چرا كه يك فرد مؤمن و تسليم در برابر فرمان پروردگار ، او را بر هر چيز قادر و توانا ، و هر مشكلى را در برابر ارادهء او سهل و آسان مىداند ، و به وعدههاى پيروزى او اعتقاد دارد . « 2 »
[ تَوَلّى : ]
« فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ »
گر چه كلمهء « تَوَلّى » از مادّهء « تَولِّى » در اينجا به معناى جدا شدن از موسى يا از آن مجلس تفسير شده است ولى ممكن است با توجّه به مفهوم اين لغت ، حالت اعتراض و ناراحتى فرعون و موضعگيرى خصمانهاش را در مقابل موسى عليه السلام نيز منعكس كند . « 3 »
[ تولّى : ]
« الَّذي كَذَّبَ وَ تَوَلّى »
« تولّى » از مادّهء « تَولِّى » اشاره به « ترك اعمال صالح » است ؛ چرا كه لازمهء كفر همين است .
هامش
( 1 ) . فتح ، آيهء 9 ( ج 22 ، ص 53 )
( 2 ) . يونس ، آيهء 84 ( ج 8 ، ص 448 ) ؛ ابراهيم ، آيهء 11 ( ج 10 ، ص 341 )
( 3 ) . طه ، آيهء 60 ( ج 13 ، ص 257 )