2 . عصمت ائمه آل محمّد صلى الله عليه و آله ؛
3 . پيامبران ديگر ( اولواالعزم و غير آن ) .
عصمت از ديدگاه مكتب اعتزال
قاضى ابوالحسين عبد الجبار بن احمد همدانى اسدآبادى ( ولادت حدود سالهاى 320 - 324 ه . ق ) كه در ميان معتزله به « قاضى القضاة » مشهور است ، اعتقاد دارد كه واجب است پيامبر از همهء چيزهايى كه موجب تنفر مىشود اعم از گناهان بزرگ و كوچك كاملًا منزه باشد ؛ زيرا غرض از بعثت پيامبران لطف بر بندگان و مراعات مصالح آنان است . پس ناگزير مىبايست به كاملترين شكل و به صورتى كه مكلف به بهترين وجه به مقصود از اين لطف برساند ، صورت گيرد . بر پيامبران ، قبل از بعثت و پس از آن نيز ، گناهان كبيره روا نيست . « 1 » امّا در مورد گناهان صغيره ، چنين گناهانى در كم شدن ثواب و پاداش پيامبر نقشى ندارد ، تا چه رسد كه در تنفر مردم از او نقشى داشته باشد . بنابراين ، چنين گناهانى بر پيامبران جايز است و هيچ مانعى آن را منع نمىكند ؛ زيرا كم شدن ثواب و پاداش ، خللى به راستى و صدق رسولان و نيز در پذيرش مردم از آنان به وجود نمىآورد . « 2 »
فصل دوم : عصمت از نظر فلاسفه
گذشته از متكلمان ، فلاسفهء اسلامى هم دربارهء عصمت پيامبران به بحث پرداختهاند و حاصل استدلالات آنها چنان با تفكر متكلمان شيعه همسان است كه يكى از دلايل شيعه بودن آنها را همين طرز تفكر در موضوع عصمت عنوان كردهاند .
ابونصر محمّدبن محمّد فارابى ( حدود 259 - 339 ه . ق ) يكى از اين شخصيتهاى برجسته است كه خصال رئيس مدينه فاضله را همانند اوصاف امامان شيعه عليهم السلام بيان كرده است . شيخ عبداللَّه نعمه پس از ذكر اوصاف رئيس اوّل مدينه فاضلهء فارابى كه رئيس ملّت فاضله و رئيس كره زمين هم هست ، مىگويد :
هامش
( 1 ) . اين اعتقاد وى مبنى بر عدم ارتكاب گناهان كبيره از سوى پيامبران قبل از بعثت مخالف نظر استادش ابوعلى جبائى است . جبائى عدم ارتكاب گناهان كبيره را پس از بعثت بر انبيا جايز نمىدانست .
شايان ذكر است كه « حشويه » گناه كبيره را بر پيامبران ، چه قبل و چه بعد از بعثت بر پيامبران روا مىدانستند
( 2 ) . شرح الاصول الخمسه ، ص 545 و تاريخ انديشههاى كلامى در اسلام ، ج 1 ، ص 523 - 524