أُدعُ إلى سبيل ربّك بالحكمة والموعظة الحسنة و جادلهم بالّتى هى أحسن ، إنّ ربّك هو أعلم به من ضلّ عن سبيله و هو أعلم بالمهتدين ؛ « 1 » اى رسول ما ! خلق را به حكمت و برهان و موعظهء نيكو به راه خدا دعوت كن و با بهترين طريق مناظره كن كه البته خدا كسى كه از راه او گمراه شد و آنكه هدايت يافت بهتر مىداند .
امام صادق عليه السلام در تفسير اين آيه فرمود :
علّامه طباطبائى قدس سره مىنويسد :
سوگند به خدا ، آن راهى كه خداوند فرمان به پيروى و اطاعت آن را داده ما هستيم . « 2 »
منظور از « حكمت » در اين آيه ، برهان و حجّتى است كه نتيجهء آن حق زلال باشد بىشك بدون سستى و بدون ابهام .
« موعظه » عبارت است از : بيانى كه به وسيلهء آن جان و دل انسان نرم ، نازك و رقيق شود .
و در آن صلاح حال شنونده ، آموزش و پند ، ثناى زيبا و اثر پسنديده باشد .
« جدال » عبارت است از : دليلى كه به كار مىرود تا به مقابلهء ستيز و اصرار خصم برخيزند بدون اينكه بخواهند « حق » آشكار گردد . بلكه تنها از راه و روشى استفاده مىكنند كه طرف ، قبول دارد ، يا از گفتارى - گرچه كذب و دروغى - كه مردم مىپذيرند سخن مىرانند .
بنابراين ، آنچه آيه بيان كرده با آنچه در فنّ منطق اصطلاح شده است هم خوان است ؛ يعنى حكمت با برهان ، موعظه با خطابه و جدل با جدال . جز آنكه خداوند موعظه را با واژهء نيكو ( حسن ) و جدال را با كلمهء نيكوتر ( احسن ) همراه ساخته است ؛ چرا كه برخى از موعظهها نيكو نيست و پارهاى از جدالها احسن نمىباشد . « 3 »
جدال نيكو
اشاره شد كه در منطق قرآن جدال نيكو در شمار دليل به حساب مىرود .
امام حسن عسكرى عليه السلام مىفرمايد : روزى در مجلس حضرت صادق عليه السلام سخن از جدال در دين به ميان آمد و گفته شد : رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و پيشوايان دين عليهم السلام از آن نهى به عمل آوردهاند ،
هامش
( 1 ) . نحل ( 16 ) آيهء 124
( 2 ) . تفسير نورالثقلين ، ذيل نحل ( 16 ) آيهء 125
( 3 ) . تفسير الميزان ، ذيل نحل ( 16 آيهء 125