علم كلام ، علم صرف و نحو ، معانى و بيان و بديع ، لغت و فن ، فقه لغت ، تاريخ و علوم عقلى ( طبيعى ، رياضى و الهى ) .
در باب نزول قرآن بايد گفت : اين نزول به صورت تدريجى و هم دفعى صورت گرفته است و سور و آيات قرآنى از جهت نزول توأم با حوادث و وقايعى بوده است . چنين زمينههايى را كه موجب نزول سوره يا آيهء مربوطه مىباشد ، اسباب نزول مىگويند . لكن اسباب نزول موجود در مكتب چندان اعتبار ندارند و بايد بالأخره روايتهايى كه در اسباب نزول آمده است با آيات قرآن تأييد شده و از اين طريق كسب اعتبار كنند . در باب ترتيب سورههاى قرآنى و مكى و مدنى بودن آنها تنها راه ، تدبر در مضامين آنها و تطبيق آنها با اوضاع و احوال پيش از هجرت و پس از هجرت مىباشد . اكثر سورههاى قرآنى ، پيش از رحلت رسول اكرم در ميان مسلمانان مضبوط و داير و معروف بود . پس از رحلت پيامبر ، حضرت على عليه السلام قرآن را به ترتيب نزول در يك مصحف جمع كرد . پس از مدتى قرآن براى بار اول جمعآورى و نسخهاى تهيه شد . سپس در زمان خليفهء سوم نسخهء واحدى از قرآن تهيه و بقيهء نسخ را از بين بردند . على عليه السلام در عين حال كه در هيچ يك از جمعآورى اول و دوم شركت داده نشد ، ليكن هيچگونه مخالفت و مقاومتى در باب اين مصحفها نشان نداده و آنها را پذيرفت ، چرا كه اختلاف مصحفها اساساً در ترتيب سور بود و اين مسأله در نهايت لطمهاى به مقاصد عالى قرآن ( تفسير قرآن با قرآن و . . . ) وارد نمىكرد . قرآن از هر تحريفى مبراست و بهترين دليل آن باقى بودن و پابرجا بودن اوصافى است كه قرآن براى خود گفته است . از جمله مىتوان از تحدى آن با اسلوب لفظ و جهات معنوى ياد كرد و با يكنواخت بودن و متشابه الاجزاء بودن آن نام برد .
مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — صفحة 267
مساهمون: مؤسسه بوستان كتاب قم
ص٢٦٧