اصلاحطلبى بودكه براى اصلاح جامعهء بشرى ، عقايد خود را در قالب دين و وحى آورده و به آنها رنگ دينى و خرافى داده تا به مقصود سياسى و اجتماعى اصلاحى خود برسد . مسألهء تحدى و عدم تحول و تغير و اختلاف و . . . در قرآن نظر اول را رد مىكند . در باب نظر دوم نيز علاوه بر مطالب اخير بايد گفت : اگر اعتقادات دينى ، خرافى بود آنگاه دين همه براهين و ادّله كه در ستون دينى آمده ، هرگز معنا نداشت . ضرورت وحى از طريق تأمل عقلانى ( و نيز قرآنى ) محرز است . بدين معنا كه آفرينش ، هر موجودى و نيز انسان را به كمال لايق خود مىرساند . آفرينش در اين راه موجودات را با تجهيزاتى مجهز كرده است . در اين ميان انسان واجد قوهء عقلانى و سنجش عقلانى است . با تشكيل اجتماع از روى اضطرار و برخورد منافع ، عقل حكم به رعايت قوانين را صادر مىكند . از آنجا كه حكم عقل به رعايت قانون با تكيه بر قدرت و كيفر انسانهاى ديگر صورت مىگيرد ، پس استثناپذير است و از طرف ديگر ضمانت اجرايى كامل ندارد . و اگر اين رويه پايدار بماند ، انسان به كمال لايق خود نمىرسد .
بنابراين ، دستگاه آفرينش وحى اقتضا مىكند تا احكام ، كليت و دوام داشته باشد . يعنى عقل با تكيه بر قدرت و كيفر الهى حكم به رعايت دايمى و هميشگى قانون بدهد و از طرف ديگر عمل به احكام داراى ضمانت اجرايى كافى باشند . درك وحى امرى عمومى نيست و حقيقت آن مجعول و پنهان است .
تجليل و تمجيدى كه قرآن مجيد از علم و ترغيبى كه نسبت به تحصيل آن به عمل آورده است در هيچ كتاب آسمانى ديگر يافت نمىشود . قرآن خود متصدى تعليم يك دورهء كامل از معارف الهى و كليات اخلاق و فقه اسلامى است . و به تعليم علوم طبيعى و رياضى و فلسفى و فنون ادبى و بالأخره همهء علومى كه در دسترس فكر انسانى است و تعلم آنها به نفع جهان بشرى و سعادت بخش جامعهء انسانى مىباشد ، دعوت مىكند . بخشى از علومى كه در ميان مسلمانان شكل گرفته ، علومى است كه موضوع بحث آنها خود قرآن مجيد است . اين علوم از نخستين روزهاى نزول قرآن شروع به شكلگيرى كرده است و مباحث مختلفى را مورد تأمل قرار مىدهد ؛ از قبيل الفاظ قرآن ، ضبط و توجيه قرائتهاى هفتگانه ، عدد و سور آيات و كلمات و حروف ، رسم خط خاص و معانى قرآن و . . . .
علومى كه قرآن بهنحوى از انحا در پيدايش يا نضج آنها مؤثر بود عبارتند از : فن حديث ، علم رجال ، درايه ( بررسى اسناد احاديث از جهت اتصال و انقطاع و . . . ) ، اصول فقه ، علم فقه ،
مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — صفحة 266
مساهمون: مؤسسه بوستان كتاب قم
ص٢٦٦