به ذات و نفس خود كه عين تشخص بوده و امر شخصى و غيرقابل صدق بر كثيرين و امور متعدد است ( بر خلاف مفاهيم و تصاوير ذهنى ) و از طرف ديگر تشخص مساوى وجود بوده و به واسطهء وجود حاصل تواند شد . پس علم به ذات خود ، علم به وجود خود و نفس است . « 1 »
اقسام علم حضورى و حصولى
اقسام علم حضورى عبارتند از : علم هر جوهر مجرد به خود ، علم به كارهايى كه در دايرهء وجوديش اتفاق مىافتد ، علم نفس به قوا و ابزارهايى كه بهوسيلهء آنها كارهاى خود را انجام مىدهد ، علم حضورى به آنچه در قواى احساس ما منطبع مىشود ، علم علت ايجادى به معلول خويش ، علم معلول به علت ايجادى ، علم يكى از دو معلول علت واحد به همديگر .
علم حصولى تقسيم مىشود به : تصور و تصديق . تصور آن صورت ذهنى حاصل از معلوم است كه به تنهايى و بدون ايجاب و سلب در ظرف ادراك ما موجود مىشود ، مانند تصور آتش . تصديق صورتى ذهنى است كه توأم با ايجاب و سلب و حكم به ثبوت يا عدم ثبوت محمول براى موضوع مىباشد . « 2 »
تصورات
تصورات يا كلىاند ( قابل صدق بر كثيرين ) و يا جزئى ( غير قابل صدق بر كثيرين ) . تصور جزئى يا حسى است يا خيالى . تصورات كلى بر دو قسماند : 1 - حقيقى يا ماهوى يا معقولات اولى ، مفاهيم كه هم در خارج موجودند و هم در ذهن ، مانند درخت . 2 - غير ماهوى يا اعتبارى كه خود بر دو قسماند : اعتبارى اعم و اعتبارى اخص . مفاهيم اعتبارى اعم نيز دو دستهاند : 1 - معقولات ثانى فلسفى كه حيثيت مصداقشان در خارج بودن است ، مانند وجود و صفات حقيقى آن از قبيل علت و معلول و . . . و يا حيثيت مصداقشان در خارج نبودن است مانند عدم . 2 - معقولات ثانى منطقى ، مفاهيم كه حيثيت مصداقشان در ذهن بودن است ،
هامش
( 1 ) . همان ، ص 97 متن / ص 63 ، 190 پاورقى . و نهاية الحكمه ، ص 236 - 237
( 2 ) . اصول فلسفه و روش رئاليسم ، ص 197 - 199 و نهاية الحكمه ، ص 250 ، 260 . و مجموعه رسائل ، علّامه طباطبائى به كوشش سيد هادى خسروشاهى ، ص 280