كوششهاى سنگين و در خور تقدير وى در « حكمت متعاليه » ، به بيش از « معاد مثالى » نينجاميد . معاد مثالى به بيان علّامه سيّد ابوالحسن رفيعى قزوينى به طور خلاصه يعنى : « نفس بعد از مفارقت از بدن عنصرى هميشه خيال بدن دنيوى خود را مىنمايد و همينكه خيال بدن خود را نمود بدنى مطابق بدن دنيوى از نفس صادر مىشود و نفس با چنين بدنى كه از قدرت خيال بر اختراع بدن ( مثالى ) فراهم شده است در معاد محشور خواهد شد . . . » . « 1 »
روشن است كه اينگونه معاد - بر فرض صحّت همهء اصول مقدماتى آن - با معاد عنصرى قرآنى كه خداوند متعال دوباره بدن انسان را به قدرت خود بازسازى مىكند و انسانها با آن بدنها از قبرها ( اجداث ) خارج مىشوند به هيچ روى سازگار نيست . از اينرو ، شمارى از بزرگان تصريح كردهاند كه اين معاد مباين است با معاد قرآن كريم و با اخبار معادى - از جمله علّامه رفيعى قزوينى . « 2 » علّامه طباطبائى نيز در اين شمارند . ايشان افزون بر نظرى كلّى كه دربارهء عدم انطباق طريق وحى و طريق فلسفه و طرق رياضت اظهار داشتهاند - و از تفسير شريف الميزان در مطلب پيش نقل شد - و بالطبع مبحث مهم معاد را نيز شامل مىشود ، درخصوص معاد مثالى نيز نظرى موافق نداشتهاند و به اين موضوع خاص نيز با نظرى تحقيقى و اجتهادى نگريستهاند . در اينجا به سخنان يكى از شاگردان فاضل علّامه در اين باره توجه كنيد :
ايشان هيچ وقت معاد را تدريس نمىكرد . به خاطر دارم كه خدمتشان منظومه مىخواندم وقتى به مبحث معاد رسيديم درس را تعطيل كردند . . . علّت را هم هيچ وقت بيان نكردند . فقط تنها چيزى كه ما توانستيم كشف كنيم اين بود كه مرحوم علّامه طباطبائى معاد مرحوم صدرالمتألّهين را قبول نداشت ، چون با ظواهر آيات تطبيق نمىكرد . البتّه صدرالمتألّهين خيلى تلاش كرد بگويد معادى را كه آورده است عين قرآن است و از قرآن استخراج شده ، و آيات را بر آن تطبيق داد . . . با اين حال ، معاد مرحوم آخوند با اكثر آيات قرآنى تطبيق نمىكند . . . معادى را كه مرحوم صدرالمتألّهين گفته ، درواقع نوعى معاد برزخى است ؛ جسم ، جسم برزخى است . ميوه ، ميوهء برزخى است ، و خلاصه يك سلسله صُور غيبيّه هستند كه مادّه ندارند و فقط صورت دارند . مرحوم علّامه طباطبائى اين معاد را قبول نداشت . و اگر بنا بود
هامش
( 1 ) . مجموعهء رسائل و مقالات فلسفى ، باتصحيح و مقدمه غلامحسين رضا نژاد ، « نوشين » ، ص 83
( 2 ) . همان