و شهرستانى ناشر آن بوده است مجبورم فقط گوشهاى از اين واقعيت را در اختيار جنابعالى قرار بدهم و نظريه امام فخر رازى ( متوفاى 606 ق ) را كه در يك گفتار به هر دو مطلب اشاره نموده است بياورم .
امام فخر رازى « 1 » در كتاب مناظرات « 2 » خود مىگويد : روزى مسعودى « 3 » خدايش بيامرزد در حالى كه شاد و مسرور بود بر من وارد گرديد . سبب خوشحالى او را پرسيدم . در جوابم گفت : كتابهاى نفيس و پرارزشى به دست آورده و خريدارى نمودهام . گفتم : آن كتابها چيست ؟ از چند كتاب نام برد تا به كتاب ملل و نحل شهرستانى رسيد . گفتم : آرى ، او به خيال خود عقايد و مذاهب جهان را در اين كتاب جمع كرده است ، ولى به كتاب وى اعتماد نيست ؛ زيرا مذاهب اسلامى را از كتابى به نام بين الفرق كه از تصانيف استاد ابو منصور بغدادى است نقل نموده است و ابومنصور كسى است كه بر مخالفان خود سخت تعصب داشت و مذاهب و عقايد آنان را چنانكه هست نقل نكرده است و شهرستانى نيز مذاهب را از آن كتاب گرفته است ؛ از اين جهت در نقل اين مذاهب ، مطالب او خالى از نقص و خلل نيست . « 4 »
به طورى كه ملاحظه مىفرماييد فخر رازى ابومنصور بغدادى را فردى متعصب و يكسونگر و شهرستانى را فرد مقلد و غيرمحقق معرفى مىكند .
و يك نگاه اجمالى نظريه فخر رازى را در هر دو مورد تأييد مىنمايد :
اما در مورد تعصب ابومنصور
1 . ابو منصور و به تبعيت وى شهرستانى گروه « كامليه » را كه به زعم آنان همه
هامش
( 1 ) . در ميزان الاعتدال مىگويد فخر رازى رأس زكاء و زيركى و سرآمد دانشمندان علوم عقلى و نقلى است تأليفاتفراوان و تفسير كبير او مؤيد تبحر وى در علوم گوناگون است . وفات او در شهر هرات در عيد فطر سال 606 واقع گرديد .
( 2 ) . مناظرات جرت في بلاد ماوراء النهر تأليف فخر رازى چاپ حيدرآباد 1300 ق به نقل دكتر مشكور در ترجمه الفرق بين الفرق ، صفحه 25 - 27 .
( 3 ) . به طورى كه از مسئله نهم كتاب ( مناظرات ) معلوم مىشود مسعودى از فضلاى معاصر فخر رازى است و با وى مباحثات علمى داشته است .
( 4 ) . ترجمه الفرق بين الفرق ، صفحه 16 ، با كمى تصرف .