قابل اثبات نيست ؛ زيرا چنين معاد و بازگشتى با قانون فلسفى استحاله اعاده معدوم منافات دارد . با اين حال فلاسفه تأكيد كردهاند كه به سبب صراحت ادله نقلى بدان تن مىدهند و معاد را جسمانى مىدانند . « 1 »
به رغم چنين كرنش ستودنى در برابر ادله نقلى ، نوع نگرش به جهان آخرت و حشر و نشر و عذاب و نعمت در گفتار فلاسفه به گونهاى است كه بيشتر با معاد روحانى سازگار است و به زحمت مىتوان آن را با معاد جسمانى تطبيق نمود .
شاهد مدعا آنكه يكى از مشاهير فلاسفه معاصر ، مرحوم ميرزا محمدتقى آملى كه همگان بر تضلع و احاطه او بر مبانى فلسفى پاى فشردهاند ، در پايان شرح خود بر منظومه حكيم فرزانه ملاهادى سبزوارى ، در ذيل مباحث معاد سوگند ياد مىكند كه اين تصوير از معاد با كتاب و سنت منطبق نيست . « 2 »
شمارى ديگر از فلاسفه و نيز طرفداران فلسفه با روحانى بودن معاد كه از سوى گروهى از فلاسفه پيشين مورد تأكيد قرار گرفته ، به مخالفت برخاستهاند . حكيم آقا على مدرس زنوزى ، مرحوم كمپانى ، و ميرزا احمد آشتيانى و . . . از آن جملهاند . « 3 »
مرحوم علّامه مجلسى در شرح روايت امام صادق عليه السلام كه در آن از تجسم اعمال نيك و بد مؤمن در قبر سخن به ميان آمده است ، به ديدگاه فلاسفه دربارهء معاد و مثالى و روحانى دانستن آن اشاره كرده و لازمه چنين نگرشى را خروج از دين شمرده و به انديشمندان متأخر شيعه به خاطر همداستان شدن با فيلسوفان پيشين و متأخر و پيروى از مكتب مشاييان و اشراقيان ، سخت تاخته است :
. . . والحاصل انه يمكن حمل الايات و الاخبار على أن اللَّه تعالى يخلق باز . . . الاعمال الحسنه صوراً حسنة ليظهر حسنها للناس و باز . . . الاعمال السيئة صوراً قبيحة ليظهر قبحها معاينة ؛ « 4 »
هامش
( 1 ) . براى تفصيل بيشتر ر . ك : الاسفار الاربعة ، ج 9 ، ص 121 به بعد ؛ الشفاء ، ص 423 - 435 ؛ كشف المراد ، ص 403 - 404 .
( 2 ) . درر الفوائد ( شرح منظومه ) ، ج 2 ، ص 460 .
( 3 ) . براى تفضيل بيشتر ر . ك : شناختنامه علّامهء مجلسى ، ج 1 ، ص 171 .
( 4 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 190 .