ملّاهادى سبزوارى به نقل از صدرالمتألهين در تبيين ماهيت فرشتگان چنين آورده است :
. . . دوم ديدگاه فلاسفه است كه مىگويند : فرشتگان جواهر قائم به ذاتاند كه فاقد تحيّز مكانىاند و از نظر ماهيت با انواع نفوس ناطقه بشرى تفاوت داشته ، نسبت به آنها از استعداد و توان كاملترى برخوردارند . . . . « 1 »
جوهر قائم به ذات بودن و عارى بودن از قيد تحيز مكانى و نيز كاملتر دانستن فرشتگان از نفوس بشرى ، صفاتى است كه تجرد فرشته را اثبات مىكند . همچنين علّامه طباطبايى در تفسير آيه يكم سوره فاطر كه از برخوردارى فرشتگان از بالهاى متعدد سخن به ميان آورده ، به صراحت از تجرد آنان دفاع كرده است . « 2 » بخشى از عبارت ايشان چنين است :
. . . از اينجا آشكار مىگردد كه فرشتگان موجوداتى هستند كه در وجود خود از مادّه جسمانىاى كه در معرض زوال و تباهى و تغييرات و از ويژگىهاى آن كماليابى تدريجى است ، مبرّا هستند . . . و از اينجا به دست مىآيد آنچه كه در روايات از صورتهاى فرشتگان و شكلها و هيأتهاى جسمانى آنها آمده . . . ، بيانگر تمثلات و ظهور آنان براى پيامبران و ائمه عليهم السلام است و مقصود تشكل [ شكليابى ] نيست ؛ زيرا ميان تمثل و تشكل فرق است . . . . « 3 »
ايشان برخوردارى فرشتگان از بال را كنايه از قدرت سير و تفاوت شمار بالها را ناظر به تفاوت اين قدرت مىداند و بر اساس ديدگاهى كه بر دلالت واژهها - به ويژه واژههاى لاهوتى - بر گوهر معنايى تأكيد دارد ، معتقد است كه اطلاق واژه جناح [ بال ] آن را در معناى ظاهرى و مادّى محدود نمىسازد .
صرف اطلاق لفظِ جناح [ بال ] و زغب [ پرِ خُرد ] ضرورتاً بدين معنا نيست كه فرشتگان بهسان غالب پرندگان داراى بال و پر باشند ، چنانكه در نظاير چنين واژههايى نظير واژههاى عرش ، كرسى ، لوح ، قلم و جز آن چنين است . « 4 »
به نظر مىرسد كلمه « زغب » كه در اين گفتار آمده ، به رواياتى اشاره دارد كه در آنها از اين واژه استفاده شده و علّامه مجلسى با استناد به اين دست از روايات ، به جسمانى
هامش
( 1 ) . شرح الاسماء الحسنى ، ج 1 ، ص 266 .
( 2 ) . الميزان ، ج 17 ، ص 7 - 12 .
( 3 ) . همان ، ص 12 - 13 .
( 4 ) . همان ، ص 7 .