5 . پنجمين مورد ، عقلى است كه در كتاب نفس نامبردار شده و آن را چهار گونه دانستهاند : الف - عقل بالقوّه ؛ ب - عقل بالملكه ؛ ج - عقل بالفعل ؛ د - عقل مستفاد .
6 . آخرين مورد نيز عقلى است كه در كتاب الهيات مطرح گرديده و آن را موجودى گفتهاند كه تعلقى به چيزى جز مبدع و آفريننده خود ، خداوند قيّوم ، ندارد و كمالاتش بالفعل است و در آن هيچ جهت « عدم » يا « امكان و قصور » نيست .
كاربردهاى تشكيكى واژه عقل نيز عبارتند از :
1 . عقول چهارگانه در كتاب نفس ؛
2 . مراتب عقل عملى در كتب اخلاق ؛
3 . افراد عقل به معناى ششم در نزد گروهى از حكما ؛
4 . صور عقليه ؛
5 . عقل به معناى غريزه انسانى كه بدان از چارپايان تمايز مىيابد .
دربارهء وجه اشتراك همه معانى عقل ، ملّا صدرا چنين اعتقاد دارد :
اعلم أن جميع معانى لفظ العقل على تباينها و تشكيكها يجمعها أمر واحد يشترك الكل فيه ، و هو كونه غير جسم و لا صفة لجسم و لاجسمانى ، و لأجل اشتراكها فى هذا المفهوم يصحّ أن يجعل موضوعاً لعلم واحد ، و أن يوضع له كتاب واحد يبحث عن أحوال أقسامه و عوارضها الذاتيّة كما فى هذا الكتاب الذى نحن فيه من كتب الكافى ؛ « 1 »
يك مفهوم كه در تمام معانى لفظ عقل - با همه تباين و تشكيك آن - وجود دارد آنها را فراهم مىآورد ، و آن غير جسمانى بودن و صفت نبودن آن براى جسم و جسمانى است ، از آن روى كه جسمانى باشد . و از آن جهت اشتراكش در اين مفهوم ، شايسته است كه موضوع علم واحدى قرار گيرد و دربارهء آن كتاب واحدى وضع گردد كه در آن ، از احوال اقسام و عوارض ذاتى آن بحث شود ؛ چنان كه ما در اين جا بحث مىكنيم .
هامش
( 1 ) . شرح اصول الكافى ، ج 1 ، ص 229 .