حمل عقل بر آن ، تشبيه بليغ است و تعريف عقل با الف و لام به منظور حصر است ؛ يعنى اثبات انسانيّت براى انسان و تحقق آن و قيام معنايش با عقل است . « 1 »
3 - 2 . توجه به قرينههاى مؤثر در فهم
مقصود از قراين ، امورى است كه به نحوى ارتباطى لفظى يا معنوى با كلام داشته و در فهم مفاد كلام و درك مراد گوينده مؤثر باشد . « 2 » ضرورت گردآورى قرينهها براى انتقال از معناى ظاهرى و اوليه متن به مراد جدى و حقيقى معصوم عليه السلام امرى غير قابل كتمان است . جمعآورى تمام قرينههاى لفظى و غير لفظى ، پيوسته و ناپيوسته ، براى فهم عميق و درست و درك مقصود نهايى حديث در تمام عرصههاى اخلاقى ، فقهى ، اعتقادى و . . . ضرورت دارد و گاه فهم اوليه ما را دگرگون مىسازد . توجه به قراين مختلف در چگونگى تعامل و برخورد ما با حديث نيز اثرگذار است ؛ چون گاه ، الفاظ حديث به گونهاى است كه معناى عام يا مطلق از آن فهميده مىشود ، اما وقتى كه از شرايط و جو صدور آن آگاه مىشويم ، خلاف آن برداشت مىشود . گاهى نيز الفاظ حديث ظاهراً مبهم و مجمل است كه با شناخت فضاى صدور رفع مىشود . از اين رو ، اگر امرى در عهد صدور جايز دانسته شده است ، بايد تمام آنچه را كه در اين تجويز مىتوانسته دخالت داشته باشد ، لحاظ گردد و گرنه ، تعميم حكم با منظور نكردن شرايط خارجى آن زمان خطا خواهد بود .
توجه به اين نكات در رفع تنافى ظاهرى احاديث با يكديگر بسيار كارآمد است و ملّا صالح از اين روش در جمع بين دو دسته از احاديث - كه در تشويق به اعتزال و نهى از آميزش با مردم و دستهء ديگر بر عكس آن است - استفاده كرده است و هر دو دسته را صحيح مىداند ؛ چرا كه داراى مصالح و شرايط متفاوت است و بر حسب تفاوت اشخاص و اوقات تغيير مىكند . وى در اين زمينه ، به طور مفصل ، بحث مىكند و ائمه معصوم عليهم السلام را در حكم طبيبانى مىداند كه به درمان امراض نفوس مىپردازند و چون
هامش
( 1 ) . همان ، ج 1 ، ص 305 .
( 2 ) . روششناسى تفسير قرآن ، ص 110 .