براى تصحيح روايات او امورى را ذكر كردهاند :
الف . اعتماد كشّى و كلينى به او و شاگردى او نزد فضل بن شاذان ، حُسن حالش را مىرساند . « 1 »
ب . كلينى ، اسناد را براى اتصال سند آورده است ، و روايات فضل بن شاذان ، مشهور ، و كتابهاى او معروف بوده است ، و عدم معرفت حال محمّد بن اسماعيل ، ضررى به روايات او نمىزند . « 2 »
ج . وقوع محمّد بن اسماعيل در اسناد كامل الزيارات ، و مبناى سابق محقق خويى - مبنى بر وثاقت رجال اين كتاب ، روايات او را تصحيح مىكند . « 3 »
د . نقل فراوان كلينى از او بر مبناى اكثار ، دلالت بر وثاقت دارد . « 4 »
ه . پاكيزگى محتواى احاديث او ، مؤيد حُسن حال اوست . « 5 »
و . اجتناب مشايخ در نقل فراوان از ضعفا ، مؤيد عدم ضعف اوست . « 6 »
ز . او از مشايخ اجازه و واسطه بين كلينى و فضل بن شاذان است . « 7 »
با اين توضيح ، احاديث روايت شده از محمّد بن اسماعيل يا صحيح است ، و يا بنابر برخى مبانى ، حسن خوانده مىشود .
7 . دلايل شيخ بهايى در تعيين برمكى
رئوس آنچه در مشرق الشمسين آمده است ، چنين است :
الف . متأخرين از علما ، اتفاق بر تصحيح روايات كلينى از محمّد بن اسماعيل دارند . « 8 »
ب . در منابع رجالى ، دوازده نفر را با نام محمّد بن اسماعيل مىشناسيم .
ج . از ميان اين عده ، فقط ابن بزيع ، زعفرانى و برمكى داراى توثيق هستند ، و بقيه را كسى توثيق نكرده است . لذا بايد راوى فضل بن شاذان را بين اين سه نفر يافت .
د . شيخ در ردّ اين قول كه راوى فضل ، ابن بزيع باشد ، هفت وجه ذكر مىكند ، كه
هامش
( 1 ) . تنقيح المقال ، ج 3 ، الفائدة السابعة من خاتمة الكتاب .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . كامل الزيارات ، ص 24 ، ح 1 ، باب 6 .
( 4 ) . منتقى الجمان ، ج 1 ، ص 45 .
( 5 ) . همان .
( 6 ) . تنقيح المقال ، ج 3 ، ص 98 ، به نقل از الاستقصاء الاعتبار فى شرح الاستبصار .
( 7 ) . همان .
( 8 ) . ظاهراً فقط ابن داوود با اين قول مخالفت كرده و معتقد است چون محمّد بن اسماعيل مذكور در صدر اسناد كافى ، ابن بزيع است و نقل كلينى از وى بعيد است و نياز به واسطه دارد و به علت مجهول بودن واسطه ، روايات كلينى از محمّد بن اسماعيل مرسل است . ر . ك : مشرق الشمسين ، حواشى خواجوى ، ص 74 .