زمانى بسيار صرف تهيه كتابهاى لازم يا مراجعه به كتابخانههاى ديگران شده باشد . « 1 »
ثانياً : تهيه نسخههاى معتبر از كتابها و مقابله با يكديگر ، خود زمان بسيارى لازم دارد .
ثالثاً : تنظيم ابواب مناسب و قرار دادن هر روايت در جاى شايسته و ترتيب پسنديده احاديث باب ، تلخيص در شيوه نقل احاديث يكسان ( كه تمام يا قسمتى از سند آنها تفاوت دارد ) با بهرهگيرى از روشهايى چون تحويل و . . . هر يك زمان گستردهاى مىطلبد ، لذا نمىتوان به قرينه تأليف كتاب در مدت بيست سال ، فعاليت ديگرى براى كلينى همچون بررسى سندى يكايك روايات را به اثبات رساند . گفتنى است كه تنظيم ابواب كافى ، با وجود برخى مشابهات بين اين كتاب و كتابهاى پيشينيان به ويژه كتابهاى سىگانه حسين بن سعيد ، كاملًا ابتكارى است .
كسانى كه صحيح بخارى و كافى را با يكديگر مقايسه كردهاند ، برترى خيرهكنندهء كافى را در شيوه تنظيم احاديث به روشنى دريافتهاند . به گفته مرحوم علامه مجلسى اول ، كتابى همچون كافى در نظم درست ابواب و احاديث ديده نشده است . « 2 »
دربارهء دليل سوم اين نكته را هم مىافزاييم كه اين دليل حداكثر اين مطلب را ثابت مىكند كه كلينى ، احاديث كتاب را صحيح مىداند و اين مطلب ( بر فرض اثبات ) نيازمند به افزودن مقدمه ديگرى است كه صحيح دانستن كلينى نسبت به روايات كافى ، برى ديگران هم اعتبار دارد . دربارهء اين مقدمه در بررسى دليل پنجم سخن خواهيم گفت .
هامش
( 1 ) . آيت اللَّه والد - مدظله - مىفرمودند : محدث نورى خود كتابخانه عظيم و ارزشمندى داشته ، لذا تأليف مستدرك الوسائل زمان بسيارى از وى نگرفته است . پس تصور اين كه فراهم آوردن كتاب خود ، چهبسا به زمان بسيارى نيازمند باشد ، براى ايشان دشوار است . اين نكته را هم مىافزاييم كه با وجود كتابخانه عظيم محدث نورى ، يكى از عوامل سرعت تأليف كتاب مستدرك الوسائل ، اين است كه ايشان بسيارى از روايات را از بحار الأنوار برگرفتهاند و به گونه مستقيم به مصدر اصلى حديث مراجعه نكردهاند . تنظيم مناسب روايات در بحار ، خود زمان تأليف مستدرك را كاهش داده اشت اين ادعا با اندك مقايسهء مستدرك و بحار اثبات مىگردد .
( 2 ) . روضة المتقين ، ج 4 ، ص 447 .