عَبْدِاللَّهِ عليه السلام قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله : مِنْ سَعَادَةِ الرَّجُلِ الْوَلَدُ الصَّالِحُ . « 1 »
5 . استفاده از شيوههاى مختلف براى اختصار سند : مرحوم كلينى به ذكر كامل سند اهتمام داشت ، اما جهت اختصار گاهى به علّت اعتماد بر قرائن دال بر محذوف ، بخششى از سند يا اوّل آن را حذف مىكرد . اين حذف سند به شيوههاى زير انجام گرفته است :
الف ) تعليق بر اسناد قبل ، اين موقعى است كه بخشى از ابتداى سندى با ابتداى سند روايتى در قبل يكسان باشد . در اين صورت آغاز سند دوم را به اعتماد سند اول حذف مىكنند ، بدون اينكه از الفاظى مانند « بهذا الاسناد » استفاده كنند ، مانند :
عَلِىُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ . . . . « 2 »
و در حديث بعدى آمده است : مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عُبَيدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبّادٍ . . . . « 3 »
با توجه به اين كه محمد بن خالد از اساتيد مرحوم كلينى نيست و حداقل با دو واسطه از وى روايت مىكند ، روشن مىشود كه مرحوم كلينى به اعتماد سند قبل ، اوايل سند را بدون اشاره به محذوف ، حذف كرده است .
ب ) شبه تعليق ، يعنى به كار بردن عبارت « بهذا الاسناد » جهت حذف سند مكرر يا بخشى از آن ، مانند :
مُحَمَّدُ بْنُ يحْيى عَنْ أحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أيوبَ عَنْ أبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ : سَألْتُ أبَاعَبْدِاللَّهِ عليه السلام عَنِ الْقُنُوتِ وَ مَا يَقالُ فِيهِ ، فَقَالَ : « مَا قَضَى اللَّهُ عَلَى لِسَانِك وَ لَا أعْلَمُ لَهُ شَيئاً مُوَقَّتاً .
و در روايت بعدى چنين آمده است :
بِهَذا الإِسْنَادِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَبْدِالرَّحْمَنِ بْنِ أبِى عَبْدِاللَّهِ عَنْ أبِى عَبْدِاللَّهِ عليه السلام قَالَ :
هامش
( 1 ) . همان ، ج 6 ، ص 3 ، ح 6 .
( 2 ) . همان ، ج 8 ، ص 289 ، ح 437 .
( 3 ) . همان ، ج 8 ، ص 290 ، ح 438 .