جماعتى كه در طرف صف عقب باشد و در پيش روى ايشان كسى نيست ، باطل باشد ؛ زيرا كه در اين صورت ، بعد بسيار [ ى ] ميان ايشان و ميان امام به هم رسيده .
و مخفى نماند كه - هم چنان كه جمعى « 1 » از فقها تصريح كردهاند - اعتبار عدم دورى بسيار در ميان صف اول و امام و در ميان ساير صفوف ، در ابتداى نماز است ؛ يعنى در وقت مشغول شدن مأمومين به نماز ، بايد به نحوى بايستد كه دورى بسيار در ما بين صفوف نباشد . و تا آخر نماز ، مراعات اين شرط لازم نيست .
پس اگر در اثناى نماز ، بعضى از مأمومين از صفى بيرون روند يا به جهت قصر بودن نماز ايشان از نماز فارغ شده بنشينند يا به جهت عذرى نيّت انفراد بكنند ، نماز جمعى كه در عقب ايشان باشند صحيح خواهد بود ؛ هر چند در اين صورت در پيش روى ايشان كسى نخواهد بود . و دورى بسيار ميان ايشان و ميان امام يا مأمومين كه در پيش روى ايشاناند ، متحقق خواهد شد ، به جهت اين كه چون دورى در اثناى نماز به هم رسيده باكى در آن نيست .
شرط چهارم : آن كه مكان پيش نماز از مكان مأموم ، بلندتر از قدر يك گام برداشتن نباشد .
و اگر بلندى به قدر گام يا كمتر باشد ، مانعى ندارد . و اين شرط در وقتى است كه گذاردن نماز در ابنيه و مانند آن باشد ، اما در زمين منحدر و سراشيب ، بلند بودن موقف پيش نماز به هر نحوى كه باشد مانعى ندارد .
و جايز است كه مكان مأموم از مكان پيش نماز بلندتر باشد به زياده از يك گام ؛ بلكه جايز است كه امام در زمين ايستاده باشد و مأموم در مانند بالا خانه و غرفه اقتدا به او كند . و اگر امام بيش از قدر يك گام از مأموم بلند باشد ، نماز مأموم باطل است ، اما نماز امام باطل نيست . و جايز است كه امام در پشت بامى بايستد و مأموم در بام ديگر اقتدا به او كند ، به شرطى كه در ما بين ايشان بعد بسيار نباشد و امام هم زياده از حدّ مقرر از مأموم بلند نباشد .
هامش
( 1 ) . مدارك الأحكام 4 : 322 ؛ ذخيرة المعاد : 394 .