الصالحين » و گفتن « السلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته » . و يكى از آن دو عبارت ، واجب است و به هر يك از آنها ، خروج از نماز متحقق مىشود و هر يك را اول بگويد ، واجب خواهد بود و ديگرى سنّت خواهد بود .
و بعضى « 1 » گفتهاند : واجب ، عبارت اول است كه « السلام علينا و على عباد اللّه الصالحين » باشد ، و خروج از نماز حاصل نمىشود مگر به آن . و حق آن است كه واجب ، عبارت اخير است و عبارت اول مستحب است و اگر چه بيرون رفتن از نماز ، به هر يك از دو عبارت حاصل مىشود .
و چون بنابر اقوى و اشهر به گفتن هر يك از اين دو عبارت از نماز بيرون مىرود و اگر چه در وقت گفتن آن قصد خروج نكند ، لهذا اگر اول ، عبارت اول را بگويد ، از نماز بيرون رفته خواهد بود و عبارت دوم ، خارج از نماز خواهد بود و اگر چه گفتن آن واجب است . و بيرون رفتن از نماز به عبارت اول ، يعنى « السلام علينا و على عباد اللّه الصالحين » منافاتى با استحباب آن و وجوب عبارت دوم كه « السلام عليكم » باشد ندارد بعد از وجود دليل ، و به هر تقدير شبههاى نيست كه « السلام عليك أيها النبى و رحمة اللّه و بركاته » مستحب است و واجب نيست .
و از آن چه مذكور شد ظاهر مىشود كه اگر كسى خواهد واجب و مستحب را جمع كند و احتياط را نيز به عمل آورد ، در تسليم بگويد : « السلام عليك ايّها النبى و رحمة اللّه و بركاته ، السلام علينا و على عباد اللّه الصالحين ، السلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته » .
و واجب است كه به قدر تسليم بنشيند و درنگ كند و الفاظ و كلمات آن را از حيثيت صيغه و اعراب درست بگويد و حروف آن را از مخارج ، اخراج كند و آن را بعد از تشهّد به جا آورد .
و سنّت است كه مصلّى در يكى از دو سلام ، بلكه در سلام آخر قصد بيرون رفتن از نماز بكند . و از سلام ، قصد كند سلام بر ائمه و ملائكه و جميع مؤمنين جن و انس . و
هامش
( 1 ) . الجامع للشرائع : 84 .