هشتم از واجبات نماز ، تسليم است
و آن مثل تشهّد ، از واجباتى است كه ركن نيست و ترك آن عمدا ، موجب بطلان نماز است و سهوا ، موجب بطلان نيست .
و جمعى « 1 » تسليم را واجب نمىدانند ، بلكه مستحب مىدانند . و اظهر وجوب است . اما حق آن است كه جزء نماز نيست ، بلكه از حقيقت نماز خارج است . و بنابراين اگر بعد از خواندن تشهّد و پيش از خواندن تسليم ، يكى از منافيات نماز به عمل آيد ، ضررى به نماز نخواهد رسيد و نماز صحيح خواهد بود . و اگر در وقت تسليم رو به قبله نباشد ، مانعى نخواهد داشت . و تسليم واجب است بعد از تشهّد در نماز دو ركعتى و بعد از تشهّد دوم در نماز سه ركعتى و چهار ركعتى . « 2 » و بنابر اشهر و اقوى ، قدر واجب از تسليم ، « السلام عليكم » است .
و بعضى « 3 » « و رحمة اللّه » را نيز واجب دانستهاند .
( و بعضى « 4 » « بركاته » را نيز واجب دانستهاند ، ) « 5 » و اقرب استحباب اين دو فقره است .
و بعضى « 6 » گفتهاند كه : مخيّر است ميان گفتن « السلام علينا و على عباد اللّه
هامش
( 1 ) . المقنعة : 139 ؛ النهاية : 89 ؛ المهذّب 1 : 99 ؛ السرائر 1 : 231 .
( 2 ) . اقوى در نظر حقير آن است كه تسليم واجب است و جزء نماز نيست . ليكن هيچ يك از دو فقره « السلام عليكم و السلام علينا و على عباد اللّه الصالحين » به خصوصه واجب نيستند ، بلكه يكى از اين دو ، على التعيين واجب است و مصلّى مخير است كه هر يك را كه مقدم بدارد ، واجب به عمل آمده خواهد بود و ثانى مستحب خواهد بود . و اما خروج از نماز به « السلام علينا و على عباد اللّه الصالحين » يقينا متحقق مىشود و اما به « السلام عليكم » اگر چه بعضى [ المعتبر 2 : 235 ؛ تذكرة الفقهاء 3 : 245 ] ادعاى اجماع نمودهاند ، ليكن نظر به عدم ثبوت اجماع نزد حقير ، تحصيل خروج به آن ، محل تشكيك است . ( احمد )
( 3 ) . الكافي في الفقه : 119 .
( 4 ) . الألفية : 62 ؛ الجعفرية ( ضمن رسائل المحقق الكركى ) : 1 : 112 ؛ التنقيح الرائع 1 : 213 .
( 5 ) . در نسخهء « الف » موجود نيست .
( 6 ) . شرائع الإسلام 1 : 79 ؛ منتهى المطلب 5 : 201 - 202 ؛ اللمعة الدمشقية : 13 .