و در كلام بعضى « 1 » فقها ، تعبير از شاخص به قامت مىشود و مىگويند [ كه ] وقت فضيلت ظهر تا وقتى است كه سايه به قدر يك قامت شود ، و مىگويند : وقت فضيلت عصر تا وقتى است كه سايه به قدر دو قامت شود . و مراد آن است كه در وقتى كه شاخص به قدر قامت ( انسان باشد ، وقت فضيلت آن است كه سايه به آن شاخص به قدر قامت ) « 2 » كه مثل آن شاخص است بشود . پس به اين طريق تعبير كردن يا گفتن كه سايهء هر چيزى مثل آن يا دو مثل آن شود ، فرقى ندارد .
مسألهء چهارم : اول وقت عصر
، وقتى است كه از نماز ظهر فارغ شود .
و بعضى « 3 » سنّت دانستهاند تأخير عصر را تا وقتى كه فضيلت ظهر بگذرد تا تفريق ميان ظهر و عصر حاصل شود . و در استحباب تفريق شبههاى نيست ؛ به اعتبار اين كه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله « 4 » ميان اين دو فريضه تفريق مىنمود .
و حق آن است كه نظر به طريقهء شيعه ، هر يك از جمع و تفريق جايز است و حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله نيز گاهى جمع مىنمود و گاهى تفريق مىكرد . اما تفريق حاصل مىشود به خواندن تعقيب نماز ظهر و به جا آوردن نوافل آن . و شبههاى نيست « 5 » كه تفريق به اين معنا مستحب است و بعد از حاصل شدن تفريق به اين معنا ، يعنى به جا
هامش
( 1 ) . مختلف الشيعة 2 : 37 ، مسألهء 4 ؛ و ر . ك : مفتاح الكرامة 2 : 20 - 21 .
( 2 ) . در نسخهء « الف » موجود نيست .
( 3 ) . ذكرى الشيعة 2 : 332 ؛ ر . ك : مستند الشيعة 4 : 140 .
( 4 ) . ر . ك : ذكرى الشيعة 2 : 332 و 335 ؛ منتهى المطلب 4 : 56 .
( 5 ) . شكى نيست در اين كه تفريق مستحب است ، و ليكن خلاف است در اين كه تفريقى كه مستحب است به چه قدر حاصل مىشود و زياده از آن ، تأخير مستحب نيست ، پس بعضى گفتهاند كه به مجرد نافله و قدرى تعقيب ، تفريق حاصل مىشود و زياده بر آن تفريق مستحب نيست . و بعضى گفتهاند : مستحب است تأخير عصر تا سايهء هر چيزى به قدر چهار سبع آن زياد شود . و بعضى گفتهاند : تا وقت فضيلت ظهر بگذرد . و والد ماجد « طاب ثراه » در « معتمد » اختيار فرمودهاند كه مستحب است تفريق يا به نافله و تعقيب يا به قدرى كه چهار سبع شاخص سايه زياد شود ، و اين صحيح است . بلكه دور نيست كه گفته شود كه تفريق مستحب است به قدر نافله و تعقيب يا به قدر زيادتى سايه به قدر چهار سبع شاخص يا به قدر زياد شدن سايه به قدر شاخص ، يعنى گذشتن وقت فضيلت ظهر ؛ هم چنان كه بعضى از اخبار موثقه دلالت بر آن مىكند . ( احمد )