است ، چون وسط عراق و مواضعى كه در طرف شرقى واقع است ، اين علامت موافق نيست ؛ زيرا كه در اين مواضع ، آفتاب به برابر ابروى راست كسى كه رو به قبله باشد نمىرسد ، مگر بعد از گذشتن مدتى از اول وقت ظهر .
مسألهء سيم : آخر وقت فضيلت نماز پيشين
وقتى است كه سايهء هر چيزى مثل آن چيز شود ؛ يعنى هر شاخصى كه در زمين نصب باشد ، چون در حين ظهر سايه آن كمتر از طول آن شاخص است يا بالكليه سايه ندارد ، هم چنان كه در بعضى بلاد در بعضى اوقات اتفاق مىافتد و بعد از ظهر ، سايهء آن زياد مىشود تا به قدر آن شاخص مىرسد و بعد از آن از آن قدر نيز زياد مىشود ، لهذا از حين ظهر تا وقت رسيدن سايه شاخص ، به قدر آن ، وقت فضيلت ظهر است . و چون سايهء آن به حدى زياد شود كه به قدر آن شاخص برسد ، وقت فضيلت ظهر تمام شده و بعد از آن ، وقت اجزاء است ؛ يعنى وقتى است كه نماز از براى مختار صحيح است ، اما ثواب كامل ندارد .
و آخر وقت اجزا وقتى است كه از غروب آفتاب به قدر اداى چهار ركعت باقى مانده باشد كه آن ، وقت مختص نماز عصر است و نماز ظهر در آن وقت صحيح نيست ؛ نه از براى مختار و نه از براى مضطر .
و مخفى نماند كه سايه [ اى ] كه در دانستن اوقات ظهر و عصر و نوافل آنها اعتبار مىشود ، سايهء زيادتى است كه بعد از ظهر به هم مىرسد ، و سايهاى كه در اول زوال باقى مىماند [ را ] حساب نبايد كرد . و بنابراين وقت فضيلت ظهر مىكشد تا وقتى كه آن سايه كه از حين ظهر زياد مىشود به قدر طول شاخص يا هر چه از زمين بلند است از درخت و انسان و ديوار و غير آن بشود ، و آن سايه باقى مانده محسوب نمىشود .
و مراد از شاخص ، چوبى است كه بر زمين نصب مىكنند كه از آن وقت را معلوم كنند . و چون در عصر رسول صلّى اللّه عليه و آله شاخصى كه از آن وقت را معلوم مىكردند ديوار مسجد بود كه به قدر قامت يك شخص بود كه سه ذراع و نيم باشد ، لهذا در بعضى اخبار « 1 »
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعة 4 : 141 - 143 ، باب 8 من أبواب المواقيت ، ح 3 و 4 و 7 - 10 .