اول : فروختن جنسى به همان جنس ، مثل فروختن طلا به طلا ، يا نقره به نقره ، يا گندم به گندم ، يا ابريشم به ابريشم . پس اگر فروخته شود ابريشم به نقره ، يا ابريشم به پنبه ، يا گندم به روغن ، يا مس به قرمز « 1 » ، آن ربا نخواهد بود و اگر چه هر دو جنسى هستند كه به ترازو كشيده مىشوند و اگر چه يكى از آنها هم زيادتر از ديگرى باشد .
دوم : آنكه جنسى كه فروخته مىشود به مثل جنسى باشد كه به پيمانه كيل شود .
مثل فروختن جو به جو يا گندم به گندم ، يا جنسى باشد كه به ترازو كشيده مىشوند ، مثل طلا و نقره و مس و فولاد و آهن و سائر جنسها كه به ترازو كشيده مىشوند . پس هرگاه كسى جنسى را بفروشد به همان جنس ، امّا آن جنس جنسى نباشد كه كيله شود ، يا به ترازو كشيده شود ، آن ربا نخواهد بود ، و اگر چه زيادتى در يكى از آنها باشد . مثل اينكه كسى يك شال ترمه « 2 » بفروشد به دو شال ترمهء ديگر ، يا يك شمشير را بفروشد به دو شمشير ديگر ، يا صد ذرع ماهوت را بفروشد به صد و پنج ذرع ماهوت ديگر ، يا پنجاه ذرع كتان بفروشد به چهل ذرع كتان ديگر ، يا سه سوردك ثمور بفروشد به چهار سوردك ثمور ديگر ، هيچ يك از آنها ربا نخواهد بود ؛ زيرا كه اين اجناس هيچ يك وزن و كيل كرده نمىشود ، بلكه بعضى از آنها به عدد و بعضى از آنها به ذرع فروخته مىشود .
سيم : اينكه بايد يكى از آن جنس مكيل يا موزون كه به همان فروخته مىشود ، زيادتر از ديگرى باشد .
مثل اينكه بفروشد ده مثقال طلا را به يازده مثقال طلاى ديگر ، يا بفروشد سى مثقال نقره را به بيست و پنج مثقال نقرهء ديگر ، يا بفروشد يك من ابريشم را به يك من و صد ابريشم ديگر . پس اگر زيادتى در يكى [ از ] آنها نباشد ، بلكه هر دو در وزن مساوى باشند ، ربا نخواهد بود « 3 » و اگر چه بفروشد جنس مكيل يا موزون را به همان
هامش
( 1 ) . احتمالا مقصود تخم حشرهاى است كه جهت رنگ كردن پنبه و ابريشم از آن استفاده مىشده است ( ن . ك :
فرهنگ فارسى معين ) .
( 2 ) . الف : « يترمه » .
( 3 ) . طباطبايى ، حائرى : گذشت كه اگر زياده از غير جنس ، بلكه اگر حكميه باشد نيز رباست .