با توجه به اينكه ارتحال مقدس اردبيلى سال 993 ه . ق و جلوس و تاجگذارى شاه عباس اوّل سال 996 يا 997 ه . ق در سن شانزده سالگى بوده است بسيار بعيد است چنين نامهاى بين آن دو رد و بدل شود و يا شاه عباس دعوتى از او به عمل آورد تا به اصفهان آيد .
و همين نكته باعث شده است كه جمعى از محقّقين از جمله : استاد شهيد مطهرى « 1 » ، شيخ محمد حرز الدّين صاحب معارف الرجال « 2 » ، دكتر ضياء الدّين سجّادى و دكتر عبد الحسين نوائى « 3 » در ارسال چنين نامهاى ترديد كردند ، هر چند دكتر نصر اللّه فلسفى ( وفات 1360 ه . ش ) تحقيق بسيار مفصّلى دربارهء زندگانى شاه عباس اوّل منتشر ساخته و جزيىترين مسائل زندگى او را مورد بحث و تحقيق قرار داده است ، با مسامحه و بدون تأمّل ارسال نامه را صحيح دانسته و در كتابش به نقل از قصص العلماء آن را آورده است و هيچ اشارهاى هم به « عدم تطبيق » سال ارتحال مقدّس و سال جلوس شاه عباس بر تخت سلطنت نكرده است ولى محدّث جليل القدر شيخ عباس قمى رحمه اللّه به اين نكته توجه داشته و تلاش كرده است صحت ارسال نامه را اثبات نمايد و اين « عدم تطبيق » را به گونهاى توجيه كند . محدّث قمى مىنويسد :
« . . . لازم است در اينجا اشاره به مطلبى نمايم كه رفع كند اعتراض بعضى از افاضل را به اين حكايت [ ارسال نامه به يكديگر ] به آنكه عصر شاه عباس موافق نبوده با عصر مقدّس اردبيلى تا آنكه اين حكايت صحيح باشد . پس گويم امر به حسب ظاهر چنان است كه فرموده [ اند ] زيرا كه وفات اين بزرگوار در سال 993 است و جلوس شاه عباس در سال 996 ه . ق است كه مطابق با كلمه « ظل اللّه » [ ! ] - لكن بر اهل تاريخ و اطلاع معلوم است كه شاه طهماسب صفوى كه دوّم
هامش
( 1 ) . خدمات متقابل ، ص 493 .
( 2 ) . « معارف الرجال » ، ج 1 / 56 ، پانوشت .
( 3 ) . « تاريخ ادبيات ايران » ، ترجمه دكتر مقدادى ، ج 4 / 320 . پانوشت .