ولى ارباب تراجم از مادرى علويه « 1 » و عارفه ياد كردهاند . برادر اين علويه جليله از نوابغ نجف بوده ، و توصيف فضل و دانش او را در جاى خود از زبان خود محقق اردبيلى نقل خواهيم كرد . از اينكه برادر اين علويه از اوتاد نجف بوده معلوم مىشود كه مادر محقق اردبيلى در خانوادهء فضل و دانش و تقوا پرورش يافته و فرزند ، حكايتى از طهارت و فضل مادر بوده است .
حركت به عتبات عاليه
بعد از مدتى تحصيل در اردبيل ، روح بزرگ و استعداد سرشار و همت عالى ، او را راهى موطن ديگر اساتيد عظام نمود . بدين منظور بسوى اصفهان شدّ رحال نمود و در محضر اساتيد حوزهء اصفهان زانو زد و مدتى مشغول تحصيل شد . اما استعدادهاى سرشار و همتهاى بلند هميشه تشنه و طالب معارف جديد و بيشترند ، لذا عازم شيراز گشته صفابخش محفل طلاب آن ديار گرديد .
و بالاخره روح بزرگش او را به عتبات عاليه كه محط اساتيدى متبحر و متخصصينى متضلّع در فنون مختلفه بود فراخواند .
بىشك درك محضر اساتيد و متخصصين ، يكى ديگر از راز و رمزهاى مهم تحولات روحى و علمى و ترقى و تعالى مردان بزرگ بوده است :
هر كه ز دولت اثرى يافته * از دم صاحب نفسى يافته
و لذا علماى سلف - رضوان اللّه تعالى عليهم - به محض اطلاع از وجود عالمى توانا و استادى بىهمتا و لو در دوردستها بسويش عزيمت نموده از خرمن علم و فضلش خوشهها مىچيدند . و گاهى سالها در بلاد مختلفه در پيش استادى بزرگ زانوى تعلم مىزدند و براى كسب معارف جديد از شهرى به شهرى ديگر مسافرت مىكردند . مرحوم شهيد ثانى كه محقق اردبيلى مدتها در نزد بعضى از اجلّاء تلامذهء وى تلمذ نموده است خود در شرح حالش گويد نزديك به بيست سفر علمى انجام داده است ، براى همين سفرها و درك محضر بزرگان است كه به
هامش
( 1 ) . سيادت وى در كتاب معارف الرجال مذكور است .