« در زمان مقدس اردبيلى دوباره كوچ علمى به نجف آغاز شد ، حوزه تقويت يافت و مردم از اطراف ديگر شهرها و بلاد به آنجا روى آوردند ، و آن شهر بهصورت بزرگترين مركز علمى درآمد . » « 1 »
از اين روى اقامت در نجف اشرف را علاوه بر حوزويت و مركزيت علمى به عنوان ثانوى كه ترس و احتمال پراكندگى اين مركز بود بر خود واجب ديد و براستى اين حوزه كهن را گرم و به آن جنبوجوش مجدد و نوينى بخشيد و علاوه بر وجود پربركت و افاضهء خود ، عامل كوچ دانشمندان اقطار اسلامى به اين مركز علمى جهت استناره از فيض پر معنويت ايشان گرديد .
متذكر مىشوم كه علماى بزرگ اماميه دفاع از حوزه نجف را واجب دانستهاند ، و اين نهتنها در حد دفاع از در و ديوار شهر به خاطر در برگرفتن آن مرقد اقدس مولى الموحدين عليه السّلام است بل به سبب دفاع از حوزويت و جنبه دانشگاهى آن است كه اين يكى عمدتا براى فقها انگيزه مهم و مستقلى است .
چنان كه به هنگام هجوم فرقه وهابيه به عتبات خصوصا نجف اشرف ( اوايل سده سيزدهم هجرت ) تمام علما از اين شهر و بقعه مقدسه به دفاع برخاستند .
حتى برخى از اكابر علماى اماميه كتاب يا مقالهاى در لزوم دفاع نوشتهاند از جمله آنان محقق عاليقدر و شهير سيد محمد جواد عاملى نجفى « 2 » ( 1164 - 1226 ) به نام « رسالة فى وجوب الدفاع عن النجف » « 3 » و غير آن و علت اين وجوب چه مقدمى و چه نفسى دانسته شود روشن است .
عدم قطع رابطه كامل با صفويه جهت تحكيم حكومت جعفرى :
مولانا اردبيلى خصوصا در زمان خاص خود از نادر علمايى بود كه با سلاطين
هامش
( 1 ) . تكملة امل الآمل ، به نقل از « موسوعة العتبات المقدسة » ج 7 ، ص 57 .
( 2 ) . سيد جواد عاملى بن محمد بن محمد بن حيدر : فقيه كبير ، شاعر ، اصولى ، محقق ، حافظ و رجالى بزرگ از آثار اوست « مفتاح الكرامة فى شرح قواعد العلامة » مطبوع در هشت مجلد ، « منظومة فى الخمس » ، « اصالة البرائة » و « ديوان شعر » و غير اينها .
( 3 ) . معجم رجال الفكر و الأدب فى النجف خلال الف عام ، ص 303