و هر صاحبنظرى نظر خود را تحشيهوار يا شرح بر اين متن و يا بر شرح يا شروح گوناگون آن خصوصا شرح علامه حلى ( 648 - 726 ) « 1 » و قوشچى « 2 » ابراز مىداشته . « 3 » مولانا اردبيلى نيز آراء كلامى خود را در كتاب معتبرش « شرح الهيات التجريد » اظهار داشته ، و در اين علم كتب ديگرى نيز نگاشته است مانند « استيناس المعنويه » « 4 » و « اثبات الامامة » به پارسى « 5 » و غير اينها .
تبحر وى در حكمت نظرى و عملى و تمسكش به فلسفه حتى در آثار فقهى و امثاله در حدّى است كه برخى از فقيهان وى را قدح نمودهاند كه در شيوهء تصنيف كتب فقهى از طريقه سلف خارج و بيشتر به فلسفيات رو آورده است .
شايد عبارت خوانسارى گواه و ناظر اين مطلب باشد ، كه مىگويد :
« . . . و كتاب مجمع الفائدة و البرهان فى شرح إرشاد الأذهان كبير معروف و مشهور . . . و قد يناقش فى أصل وضعه بالخروج عن طريقة الفقهاء المرضيّة و كثرة إشتماله على التدقيقات الفلسفية . . . » « 6 »
حتى مولانا اردبيلى جهت مراجعه در مسائل عقلى و فلسفه وصيت مىكند كه به امير فضل اللّه رجوع شد . و ما فقيهى سراغ نداريم در مورد مسائل عقلى مرجعى معين نمايد . چنان كه در تعيين مرجع در احكام دينى در ميان اماميه معمول است .
هامش
( 1 ) . حسن بن يوسف بن على بن المطهر : متولد و متوفاى حله 726 يا 727 و مدفون در ايوان طلاى حرم مطهر حضرت امير ( ع ) در نجف . رئيس علماى شيعه و بىنياز از توصيف ، جامع تمام علوم زمان و مبتكر در اكثر آنها . از اهم آثار اوست : منتهى ، نهايه ، تذكره ، مختلف ، تحرير ، قواعد ، ارشاد ، تبصره ، شرح تجريد و غير اينها .
( 2 ) . علاء الدين على بن محمد سمرقندى : عالم رياضى و متكلم از اهم تاليفات اوست : حاشيه شرح كشاف ، شرح تجريد خواجه ، هيئت فارسى و غيره به سال 879 در استانبول فوت شد .
( 3 ) . بلكه به صورت شرح شرح يا حاشيه حاشيه . . . بل بيشتر و بالاتر چنان كه در شروح و تحشيه تجريد آمده است .
( 4 ) . الذريعه ، ج 2 ، ص 37 .
( 5 ) . وفيات الاعيان ، ص 224 .
( 6 ) . روضات الجنات ، ص 23 - 24 .