محكمى در اصول دين بهره ندارند به فلسفه رو نياورند و يا عمر گرانبها صرفا وقف اين فن نگردد و فلسفه در حد لزوم و ضرورت ممارست شود و يا از محضر هر فردى اخذ نشود كه متعصب و تك بعدى باشد بل نزد اساتيد دانشمندى كه جز به حق سرفرود نكرده و غث و ثمين هر علم و فنى را آگاهانه از هم جدا مىسازد . و اين قبيل اهداف مقبول .
بارى مولانا اردبيلى كه به حق مثال عينى - و نه رويايى افلاطونى - قدس و تنديس ورع و پارسايى شناخته شده است دقيقا به فلسفه و كلام زمان خود پرداخته است و نوشتهاند : هنگامى كه در ايران بوده از شهر مقدس و دار الايمان اردبيل به شيراز رفته تا از خرمن پرفيض فيلسوف و عالم وارسته جمال الدين محمود « 1 » كه از تلامذه بارع جلال الدين دوانى ( 830 - 908 ) « 2 » بوده استفاده معقولى كند . « 3 » و در اين راستا با بزرگانى چون ملا عبد اللّه يزدى ( م 981 ) « 4 » و ملا ميرزا جان باغنوى « 5 » همدرس بوده است .
آن روز كتاب تجريد خواجه طوسى « 6 » ( 597 - 672 ) محور كتب و مسائل كلامى به شمار مىرفت - روشن است كه امروزه نيز تا حدودى اين چنين است -
هامش
( 1 ) . خواجه محمود شيرازى : تلميذ بارع دوانى ، از آثار مهم اوست شرح كتاب « الهدايه » .
( 2 ) . جلال الدين محمد بن اسعد دوانى : يكى از پركارترين دانشمندان قرن نهم نزد محى الدين انصارى و همام الدين درس خواند ، آرايى در علم كلام دارد . از آثار اوست : اثبات الواجب جديد ، اثبات الواجب قديم ، اخلاق جلالى ، نموزج العلوم و غير اينها .
( 3 ) . روضات الجنات ، ص 23
( 4 ) . ملا عبد اللّه بن الحسين شاه آبادى يزدى : از اكابر علماى معقول در قرن دهم . ساكن نجف و كليدار حرم مطهر بوده . استاد صاحب معالم و مدارك در معقول و شاگرد آنها در منقول بود ، از آثار اوست حاشيه تهذيب المنطق ، حاشيه شرح شميه ، شرح العجاله و غيره ، به سال 981 يا 985 در نجف درگذشت .
( 5 ) . ميرزا جان باغنوى : از حكما و نويسندگان قرن دهم ، داراى آرايى در طبيعيات است . غير از مولى منصور باغنوى است .
( 6 ) . ابو جعفر نصير الدين محمد بن حسن : متولد جهرود قم ، و به قولى طوس 597 و متوفاى نزديكى بغداد در 672 و مدفون در حرم كاظمين عليهما السلام . از اعاظم علماى حكمت ، رياضى ، نجوم و فنون ديگر ، آثار زيادى دارد . از جمله تجريد الكلام ، تذكريه نصيريه ، اساس الاقتباس ، اوصاف الاشراف و غيره .