از تاريخى كه مرحوم تهرانى راجع به شروع در اين شرح و فراغت از آن ذكر كرده معلوم مىشد كه آن مرد بزرگ مدت هشت سال سرگرم تأليف و تصنيف اين كتاب شريف بوده و خلاصه ، وقت عمدهاى را روى اين كتاب مايه گذارده و مصرف كرده است .
بارى كتاب مزبور ، بلاشك از كتب ارزشمند فقهى است . آنچه كه موجب تأسف است اين است كه كتاب مزبور يك دوره فقه كامل نيست و مقدارى از وسط ندارد زيرا از اول عبادات تا آخر متاجر ، و از صيد و ذباحه تا آخر در دست است امّا قسمتها و كتبى كه در اين ميان بوده مانند كتاب نكاح و متعلقات آن را ندارد و نيز كتاب طلاق و خلع و مباراة و كفارات و كتاب لعان و عتق و تدبير و مكاتبه و استيلاد و ايمان و نذور و عهود را ندارد و درست معلوم نيست كه آيا اين قسمتها را آن بزرگوار شرح نكرده يا شرح كردهاند ولى بر اثر حوادث ، از بين رفته و يا بر اثر ردائت و نا زيبايى خط ، قابل قرائت نبوده و لذا استنساخ نشده تا از بين رفته است . بعدها از تلميذ معروف اردبيلى يعنى صاحب مدارك درخواست شده كه كتاب مزبور را تكميل نموده و مقدارى را كه ناقص است جبران كرده و شرح نمايد و ايشان به لحاظ احترام از مقام شامخ استاد خود مباحث مفقوده را براساس كتاب المختصر النافع محقق حلّى صاحب شرايع پىگيرى كرده و شرح نموده است . « 1 »
در عين حال صاحب مدارك از اين خلأ بزرگ فقط مقدارى را پر كرده و تنها كتاب نكاح را مورد بحث قرار داده و ما بقى ابحاث را دنبال نكرده و از اين رو آن قسمتها نه در شرح اردبيلى بر ارشاد است و نه در شرح صاحب مدارك بر مختصر ، مثلا كتاب وقف و سكنى و عمرى و رقبى و كتاب وصايا در هيچيك از اينها نيست .
البته احتمال اينكه مرحوم اردبيلى به كلى قسمتهاى مفقوده را شرح نكرده باشد بهنظر ، بسيار بعيد مىآيد و فرضا اگر كتاب عتق و تدبير و مكاتبه را از باب
هامش
( 1 ) . الذريعة الى تصانيف الشيعة ، ج 20 ، ص 35 - 36 .