قلّت نياز به آنها مورد شرح قرار نداده ليكن كتاب نكاح و وصايا و امثال اينها از مباحث مبتلا به و مورد حاجت عموم است بنابراين بعيد نيست كه اين قسمتها را نوشته بودهاند و ليكن مفقود شده و از بين رفته است .
ناگفته نماند كه اين كتاب شريف با همهء عظمت و اشتمال آن بر تحقيقات فراوان و راهگشايى براى فقها و مجتهدين ، مورد نقد بعضى از بزرگان نيز قرار گرفته و اين نقد و مناقشه بازگشت به وضع كلى كتاب مىكند چه آنكه نوعا مسائل از محور فتاواى علماى بزرگ و زعماى فقاهت خارج شده جنبه تكروى دارد .
سيد روضات و نيز مرحوم عليارى رحمة اللّه عليهما هر دو اين را مىگويند كه مناقشهاى كه وارد شده در اصل وضع اين كتاب است كه از طريقهء مرضّيهء فقها خارج شده و مشتمل بر تدقيقات فلسفى است . « 1 »
مطلبى هم راجع به كتاب شريف مجمع الفائدة و البرهان در ذهن اين جانب است و آن اينكه در موارد متعددى نثر عربى ايشان فاقد سلاست لازم است و مانند عبارات فقها ديگر سليس و روان نيست .
و عجيب اين است كه بنابر منقول ، مرحوم اردبيلى نوشتههاى خود را به دو شاگرد جبل عاملى خود يعنى صاحب معالم و صاحب مدارك مىداده تا آن دو بخوانند و عبارات كتاب را بازبينى نموده و كنترل و اصلاح كنند مع ذلك اين جهت كه عرض شد در مواردى متعددى از اين كتاب شريف به چشم مىخورد .
و در بعضى از مواضع ، تعقيد در عبارت ، آن چنان است كه به زودى نمىشود به معنى و مقصود آن بزرگوار دست يافت .
زبدة البيان
كتاب زبدة البيان كه در بعضى از كتب پسوند آن چنين است :
فى براهين احكام القرآن ، و تفسير آيات احكام القرآن .
هامش
( 1 ) . مراجعه شود به روضات الجنات ص 23 و بهجة الامال ج 2 ص 112