راه ارتباطي شهر با خارج از آن به وسيله چند دروازه انجام مىگرفته كه به نام ( باب الولاية ) يا دروازه شهر وولايت شهرت داشت ، بخشهايى از اين برج وبا روى مستحكم كه قرنها در برابر هجوم اعراب باديهنشين ونيروهاى عثمانى ، ووهابيان ، وعاقبت ارتش انگليس مقاومت نموده بود تا سالهاى أخير در برخى محلات قديمى شهر قديم ديده مىشد كه در سالهاى أخير به طور كلى از ميان برداشته شد تنها عامل وسبب مهم آبادانى وعمران وتوسعه وشهرت نجف اشرف همانا وجود آرامگاه پاك مولى الموحدين حضرت علي بن أبي طالب عليه السّلام است ، وتنها هنگامى شهر به عمران وآبادانى وسكونت مردمان در آن روى آورد كه قبر مطهر حضرت در دوران بنى الباس آشكار شد وبه دستور هارون الرشيد ساختمانى سفيدرنگ از آجر كه بر بلنداى آن گنبدى از گل سرخ با پوششى از گل سبزرنگ در سال 155 ه يا 170 ه يا 180 ه ساخته شد . « 1 » وكمكم با انتشار خبر ، گروههايى از مسلمانان براي زيارة ومجاورت از أطراف واكناف به سوى اين سرزمين روى آورده وتعدادى نيز در آنجا ساكن شدند ، ليكن تا چند قرن بعد ، نجف همچنان ديهى بزرگ در مجاورت پايتخت بزرگ وپرآوازه عراق يعنى شهر كوفه بود وحالت وموقعيت شهر را به دست نياورده بود ، ازاينروست كه در كتابهاى تاريخ نامى از حاكم يا والى ويا قاضي وديگر مأمورينى كه معمولا از طرف حكام وخلفا وامرا براي شهرها تعيين مىشدهاند براي نجف نمىيابيم ، وحتى در سال 448 ه كه شيخ طوسي براي فرار از هجوم سلاجقه به سركردگى طغرل بيگ از بغداد گريخت ، جايى براي متوارى شدن ودور شدن از ديده ها جز جوار مرقد تابناك حضرت أمير المؤمنين عليه السلام وكورهدهى دور از بغداد به نام نجف نيافت ، از اينرو در آنجا در نهايت آرامش وبه دور از هياهو وغوغا تا پايان عمر زندگى نمود ، ورود شيخ طوسي به نجف سرآغاز فصل تازهاى در وضعيت آن به شمار مىرود ، شيخ طوسي حوزه درسى خود را در نجف
هامش
( 1 ) . ارشاد القلوب : 137 ، رياض السياحة : 309 ، نزهة القلوب حمد اللّه مستوفي : 93 ، عمدة الطالب :
43 .