گسترانيد ودر سالهاى پايانى عمر شريفش به تكميل تأليفات ناتمام خود پرداخت ، وآوازهاش شاگردان پراكنده وگروهى ديگر از طالبان علم را به سوى أو كشانيد ، احتمالا نجف در آن سألها بجز آستانه حضرت عليه السّلام وچند رواق ومسجد در أطراف آن جايگاهى براي درس وتدريس نداشته ، از اينرو شيخ طوسي نيز محل درس خود را در يكى از رواقهاى گرداگرد حرم برپا نمود ونمونههايى از اين درسها وتاريخ ومحل تشكيل آن در پايان هريك از مجالس امالى طوسي آمده است . پس از وفات شيخ طوسي مدفن أو مدرس شهر گرديد وبدينگونه نخستين كلاس درس علوم اماميه در نجف اشرف شكل گرفت ، شاگردان شيخ پس از أو تا سألها بعد در نجف به تحصيل وتدريس اشتغال داشتند وبدين ترتيب روزبهروز از اهميت ووسعت واعتبار شهر كوفه به سود نجف كاسته مىشد تا آنجا كه امروزه كوفه به يكى از چند بخش كوچك استان نجف تغيير شكل يافته است ، شالودهاى كه مرحوم شيخ طوسي در نجف پايهگذارى نمود قرنها ادامه يافت ، ولى أوج وأفول مكرر آن در طول ده قرن گذشته همواره به شرايط وموقعيت منطقهاى ووضعيت سياسي بستگى داشته است ، در دورهاى نجف تنها دانشگاه شيعه به شمار مىرفت ، ودر برههاى ديگر ودر اثر عوامل گوناگون شهري ديگر نظير حلّه ، أصفهان ، شيراز ، خراسان ، كربلا ، جبل عامل ، بحرين وقم موقعيت آن را ربوده وخود رهبرى وهدايت ومرجعيت علمي شيعه را به عهده مىگرفت ، ولى در تمام اين ده قرن با تمام فرازها ونشيبها وحوادث سياسي واجتماعي گوناگون ، شهر نجف وحوزه علمي أو موقعيت ممتاز واعتبار ووالايى خود را از دست نداد وهمواره مورد نظر أهل علم وعلما وشيعيان قرار داشته است .
آستانه حضرت كه قلب شهر را تشكيل مىدهد در ميانه شهر وبر بالاى بلنداى تپهاى قرار گرفته كه با شيب بسيار ملايمى به سوى أطراف گسترده است به گونهاى كه تنها هنگامى كه از سوى كربلا ويا كوفه ويا ديوانيه ( شهري در 50
مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( عربى - فارسى ) — صفحة 531
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٥٣١