زد كه اگر اكرام يا احترام متصف به حسن مىشود به خاطر اقتضايى است كه در صفت كريم است واگر جهت ديگرى به آن ضميمه نگردد « مقتضى » اثر خود را مىبخشد .
3 - حسن وقبح اعتباري : مانند كتك زدن يتيم كه اگر به خاطر أدب كردن باشد زيباست واگر به خاطر اذيت وظلم باشد قبيح است .
آنگاه ضمن اشاره به مذهب جبائي « 1 » وبرخى از قدماء معتزله مىگويد :
اثبات حسن وقبح ذاتي در همه موارد بسيار مشكل است ( اثبات ذلك دونه خرط القتاد ) ودليل بطلان حسن وقبح ذاتي در همهء موارد وقوع نسخ است زيرا شكى نيست كه برخى از احكام الهى نسخ شده است واگر آن حكم منسوخ ، حسن ذاتي مىداشت هرگز نبايد مورد نسخ قرار مىگرفت همين كه نسخ شده است دليل خوبى است براي اينكه حسن آن ذاتي نبوده است بلكه به خاطر مصلحتى بوده است كه آن مصلحت تا زمان نسخ بوده وبعد از آن از بين رفته است « 2 » .
آنگاه ضمن انتقاد به قوشجى مبنى بر تكرار وزيادهگويى در شرح خويش اين عبارت قوشجى « ولا نزاع لنا في انهما [ حسن الاحسان وقبح الظلم ] بهذين المعينين عقليان وبالمعنى المتنازع فيه ممنوع » را مورد ايراد قرار مىدهد ووارد كردن « ثواب وعقاب » را در تعريف حسن وقبح اشتباه مىداند « 3 » .
مناقشهء محقق اردبيلى بر قوشجى در محل نزاع حسن وقبح
مقدس اردبيلى با اشاره به اينكه قوشجى مىگويد : براي ما اشاعره نزاعي در اين نيست كه حسن وقبح به دو معنا ( 1 - ملايمت با طبع وعدم آن 2 - كمال ونقص ) عقلي است اما به معناى ديگر ( مدح وذم ) عقلي نيست مىگويد :
« مخفى نيست كه در كلام قوشچى مكابره وزورگويى است زيرا بداهت
هامش
( 1 ) . المغنى ج 6 ص 70 .
( 2 ) . الحاشية على الهيات الشرح الجديد للتجريد از انتشارات كنگره مقدس اردبيلى ، ص 120 .
( 3 ) . همان ص 121 .