كتاب بهترين ميدان برخورد آراء أهل سنت وشيعه است . پس از قوشچى مدتها كتاب أو به عنوان متن درسى كلامي در حوزههاى علمي شيعه قرار داشته وطلاب ضمن خواندن آن به نقد وبررسى محتواى آن مىپرداختند . وعده زيادى از عالمان ومتكلمان شيعه وسنى به نوشتن تعليقه وحاشية بر آن همت گماردهاند . مثلا جلال الدين دوانى سه حاشية بر اين كتاب نوشته است . وعلامه تهرانى بيش از بيست حاشية بر آن را معرفى نموده است « 1 » .
محقق اردبيلى نيز از جمله كساني است كه ضمن تدريس اين كتاب به نوشتن حاشية ونقد كلمات قوشچى پرداخته است . گرچه وجهه فقهى محقق اردبيلى ونيز زهد وورع وپارسايى أو ساير جنبههايش را تحت الشعاع قرار داده وسبب گشته كه از نظر كلامي كمتر مطرح شود اما با مطالعه اين كتاب تبحر وتضلّع أو در علوم عقلي وعلم كلام كاملا روشن مىگردد . وى گرچه كتاب ورسالههاى زيادى نوشته ومخصوصا در كتاب زبدة البيان ومجمع الفائدة وحديقة الشيعة بحثهاى كلامي فراوانى را عنوان كرده است اما مهمترين اثر أو در علوم عقلي همين « الحاشية على إلهيات الشرح الجديد للتجريد » است .
چون اين كتاب هم تعليقه بر متن تجريد است وهم بر شرح قوشچى وگاهى به شرح وتفسير وأحيانا نقد كلام خواجة نصير مىپردازد وزماني به شرح ونقد سخنان قوشچى گاهى از آن به « تعليقه تجريد » يا « الحواشي على التجريد » وگاهى نيز به « حاشية بر شرح قوشچى » يا « حاشية بر الهيات شرح جديد » ياد مىشود .
اين كتاب قبلا چاپ نشده بود وتنها برخى از عبارتهاى آن در حاشية « شرح تجريد العقائد » چاپ سنگى آمده بود . مدتي قبل مدير محترم حوزه حضرت آية اللّه استادى امر فرمودند كه بنده اين كتاب را تصحيح نموده تا چاپ مصحّح ومنقّح آن همزمان با برگزارى كنگره بزرگداشت محقق اردبيلى منتشر
هامش
( 1 ) . الذريعة ، ج 6 ، ص 113 .