تعدادى از آنها بدست ما رسيده وبيانگر مسائل كلامي موجود در آن زمان است .
وپس از آن در قرن چهارم وپنجم شيخ مفيد وسيد مرتضى وشيخ طوسي رضوان اللّه عليهم هركدام در پيشرفت اين علم سهمى بسزا دارند .
در قرن هفتم كتاب تجريد - كه نقطه عطف تاريخ كلام شيعي است - تأليف شد . خواجة نصير الدين طوسي وقتي ديد با برهانهاى فلسفي تنها مسأله توحيد ومعاد ونبوت عامه قابل اثبات مىباشند اما نبوت وامامت خاصه را نمىتوان در خلال مباحث فلسفي جاى داد - زيرا مقدمات برهان بايد كلى باشند وهرچه كه بخواهد در حيطه برهان قرار گيرد لازم است كه از مشخصات فردى تجريد شود - واز طرف ديگر مقصود اصلى از بحث امامت اثبات امامت أمير المؤمنين عليه السّلام ونفى آن از افراد ديگر است ولذا بايد بحث ، بصورت جزيى وغيرفلسفى مطرح گردد ، چارهاى جز آن نيافت كه با نوشتن كتاب كلامي تجريد بحث امامت را بصورت كامل بحث كند .
نهايت اختصار اين كتاب وآميزش بحثهاى آن با مباحث فلسفي خصوصا در مبحث أمور عامه سبب مشكل شدن كتاب گرديده است . به همين جهت علامه حلى رضوان اللّه عليه با نوشتن « كشف المراد » اولين شرح را بر اين كتاب برشته تحرير درآورد . وى در اين كتاب به حل معضلات تجريد پرداخته وگاهى گويد اينجا را با خود خواجة به بحث گذاردم وگاهى گويد مقصود اصلى اين عبارت كتاب براي من روشن نشده وبا حالت شك وترديد به شرح عبارت پرداخته است . پس از علامه حلى شرحهاى زيادى از شيعه وأهل سنت بر اين كتاب به نگارش درآمد وبرخى نيز حاشية وتعليقه بر آن نوشتهاند .
« شرح تجريد العقائد » از علاء الدين علي بن محمد قوشچى ( م . 879 ) معروف به شرح جديد ميان ساير شرحها از اهميت ويژهاى برخوردار است .
زيرا وى در اين كتاب پس از شرح عبارتهاى خواجة به دفاع از اعتقادات أهل سنت پرداخته واعتراضات خود وهم كيشانش را بر استدلالهاى خواجة نصير بيان كرده است . وكتاب أو نه شرح بلكه « جرح تجريد » است . به همين جهت اين
مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( عربى - فارسى ) — صفحة 369
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٣٦٩