وچه بسيار فرصت شاگردان صرف مىشود كه مثلا در مكاسب شيخ انصارى قدّس سرّه خبر فلان مبتدأ كجاست ؟ يا ربط فلان جمله با جملهء قبل وبعد چيست ؟ يا عبارت منقول از فلان كتاب پايانش كدام است ؟ وهكذا ، وتازه ، بسيارى هم به نتيجهء درست وقطعي نمىرسند ؛ كه اگر مكاسب چاپى منقح ومصحح با همهء ويژگيها وخصوصياتى كه يك اثر تحقيق شده بايد داشته باشد داشت نه آن همه فرصت به هدر مىرفت ونه آنهمه كجفهمى رخ مىداد . وتحقيقا بايد گفت : اگر فرضا اكنون طلاب ، سه سال وقت صرف آموختن مكاسب مىكنند در صورت وجود داشتن چاپ تحقيقى ومصحح اين كتاب ، اين مدت به دو سال تقليل مىيافت ، ودر اين مدت به خوبى از عهدهء تحصيل آن بر مىآمدند .
نكتهاى كه بايد اينجا روى آن تأكيد كرد وانگشت گذارد اينكه تحقيق متون دو شرط اساسى دارد :
1 خبرويت وتخصص در علمي كه متن مربوط به آن است ؛
2 آشنايى كامل با فن تحقيق وچگونگيهاى آن .
مرحوم أستاذ جلال الدين همائى كه مردى ذي فنون وجامع ودر تصحيح متون استادى كمنظير بود ، در مختارىنامه ( ص 74 - 75 ) در اين باره سخنى دارد بس نغز وجالب ، كه نقل آن در اينجا مناسب است :
. . . تصحيح غير از مقابله كردن نسخ است ؛ . . . چند نسخهء مختلف را از يك كتاب مقابله كردن ونسخه بدلها را با رموز وعلامات نسخ ، بدون تعيين راجح ومرجوح وصحيح وغلط ، در حواشي ثبت كردن كارى جز اين نيست كه چند نسخه را كه در دست كسى جمع شده باشد ، ديگران هم ببينند ، يا در حكم اين است كه كاتب نسختي ، موارد حيرت وترديد خود را عينا تحويل خواننده بدهد تا هر كدام را كه خود خواننده صحيح دانست اختيار كند .
من هروقت اين قبيل نسخه بدلنويسيها را مىبينم ، به ياد قصهء مثنوى مولوى دربارهء آن « مرد دومو » مىافتم كه عروس نو گزيده بود وپيش
مقالات كنگره محقق اردبيلى ( مقالات ) ( عربى - فارسى ) — صفحة 348
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٣٤٨