فصل اوّل ارزيابى اردبيلى از دولت جور
در تاريخ فقه شيعه ، ديدگاههاى متفاوت و گوناگونى پيرامون شيوهء برخورد با دولتهاى غير مشروع وجود داشته و تحليلهاى مختلفى از جايگاه چنين حكومتهايى ، عرضه شده است . اين ديدگاهها ، هر چند از يكسو تحت تأثير شرايط اجتماعى سياسى حاكم بر جامعه و ذهنيت فقهانديشان قرار داشته ، ولى از سوى ديگر برخاسته از مبانى متفاوت و تحليلهاى علمى گوناگون آنان از متون دينى و منابع فقهى است .
بطور كلى پيوسته اين حكم كه « ولايت جائر حرام است » ، مورد اتفاق نظر فقهاى شيعه بوده است ، ولى آنان در شرايط خاصى همكارى با حكومت جائر را تجويز نموده و گاه خود نيز بدان مبادرت مىورزيدند . مفتاح الكرامه در اين باره مىنويسد :
« همكارى على بن يقطين ، محمد بن اسماعيل بن بزيع ، نجاشى ، سيد مرتضى ، خواجه نصير الدين ، علّامه ، محقق كركى ، شيخ بهائى ، علامه مجلسى و مانند آنها با حكومتهاى جور ، هر يك در شرايط خاصى يا براى آن بوده كه در انجام وظايف اسلامى خود قدرت داشته و احكام الهى را به پا دارند ،