معيار اندراج ماهيت در تحت مقولات
پس از ذكر مطالب فوق ، در مقام شرح عبارت جناب علامهء طباطبايى قدّس سرّه مىگوييم : جناب علامه در اين فراز از بحث ، با ايراد مقدمهاى وارد بحث اشكالات واردهء بر بحث وجود ذهنى شده و به تكتك آنها پاسخ مىدهند .
ايشان در ابتدا ، اين بحث را مطرح مىكنند كه ، معيار اندراج ماهيات اشياء در تحت مقولات گوناگون چيست ؟ به تعبير ديگر ، براساس چه معيارى ، ماهيتى مندرج در تحت مقولهء جوهر و ماهيت ديگر مندرج در تحت مقولهء عرض مىشود ؟
در جواب بدين سؤال ، به طور خلاصه بايد بگوييم : معيار اندراج ماهيت شىء در تحت مقولهء خاص ، وجود خارجى اشياء است نه ماهيات ذهنى آنها .
يعنى وقتى مىگوييم : ماهيت عقل ، مندرج در تحت مقولهء جوهر و ماهيّت رنگ ، مندرج در تحت مقولهء عرض است ، مرادمان وجود خارجى ماهيت مذكور است نه ماهيات و مفاهيم ذهنى آنها ، چراكه ماهيات ذهنى اشياء ، مندرج در تحت هيچ يك از اقسام مقولات نيست ، لذا در تعريف جوهر فرمودهاند : ماهية إذا وجدت في الخارج وجدت لا في موضوع . ( يعنى جوهر ماهيتى است كه اگر يافت شود ، نيازمند به موضوعى نيست ) و نيز در تعريف عرض فرمودهاند : ماهيّة إذا وجدت في الخارج وجدت في موضوع ، كه قيد « خارج » در تعريف فوق ، اشاره به خارج كردن مفاهيم ذهنى اشياء از بحث اندراج ماهيات در تحت مقولات است .
به تعبير ديگر ، بحث از اندراج ماهيات در تحت مقولات ، فقط در حيطهء وجود خارجى اشياء مطرح مىشود نه مفاهيم و ماهيات ذهنى آنها . با اين بيان مراد از كلمهء « الخارج » در دو تعريف جوهر و عرض ، و نيز مراد از اين كلمه در عبارت ؛ و هي في الخارج تترتب عليها آثارها ، دانسته مىشود و آن اينكه « الخارج »